डा.केदार कार्की
हरेक वर्ष अक्टोबर ४ मा मनाइने विश्व पशु दिवसको उद्देश्य पशु कल्याणको बारेमा जागरूकता जगाउनु र पशु अधिकारको प्रवर्द्धन गर्नु हो। यसले मानिस र जनावरहरू बीचको गहिरो सम्बन्धलाई प्रकाश पार्छ र हाम्रो ग्रहमा बस्ने धेरै प्रजातिहरूको संरक्षण र हेरचाहको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ। विश्व पशु दिवस पहिलो पटक मार्च २४, १९२५ मा जर्मनीको बर्लिनस्थित खेलकुद दरबारमा मनाइएको थियो, कुकुर विशेषज्ञ र पशु संरक्षण अधिवक्ता हेनरिक जिमरम्यानको धन्यवाद। उनको उद्देश्य पशु कल्याणको बारेमा जागरूकता जगाउनु थियो। त्यस समयमा पाँच हजार भन्दा बढी मानिसहरूले कार्यक्रमको समर्थनमा भाग लिए। अब, यो दिन एक विश्वव्यापी आन्दोलन बनेको छ जसले लाखौं मानिसहरूलाई जनावरहरूको कल्याणको लागि कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ।
विश्व पशु दिवस हरेक वर्ष अक्टोबर ४ मा मनाइन्छ । २०२६ मा, यो मिति आइतबार, जसले व्यक्ति, समुदाय र संस्थाहरूलाई पशु कल्याणको वकालत गर्ने कार्यक्रमहरू र अभियानहरूमा भाग लिन वा भाग लिनको लागि मध्य(हप्ताको उत्कृष्ट अवसर प्रदान गर्दछ । विश्व पशु दिवस २०२६ को नारा "उनीहरूको नजरबाट संसारलाई हेर्नुहोस्" हो।
विश्व पशु दिवसको उद्देश्य जनावरहरूप्रति मानवीय व्यवहारलाई प्रवर्द्धन गर्नु र क्रूरता, शोषण, बासस्थान विनाश र प्रजाति लोप जस्ता गम्भीर मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्नु हो।
यो दिनले हामीलाई सम्झाउँछ कि मानिसहरूको नैतिक जिम्मेवारी छ कि जनावरहरू, चाहे जंगली होस् वा घरपालुवा, सम्मान र करुणाका साथ व्यवहार गरियोस्। यसले जनावरहरूको जीवनलाई कायम राख्ने पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई पनि जोड दिन्छ, किनकि जनावरहरूको जनसंख्याको स्वास्थ्यले प्रायः हाम्रो वातावरणको स्वास्थ्यलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
प्रत्येक वर्ष अक्टोबर ४ मा मनाइने विश्व पशु दिवस ले मानिस र पशुहरूबिचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँदै पशु कल्याण र अधिकारका क्षेत्रमा वैश्विक जागरूकता अभिवृद्धि गर्ने काम गर्छ। पशु चिकित्सा सेवा र पशु कल्याण एक-अर्कासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका विषय हुन्।
हरेक वर्ष, अक्टोबर ४ मा विश्वभर विश्व पशु कल्याण दिवस मनाइन्छ। यो दिन जनावरहरूको महान रक्षक सेन्ट फ्रान्सिसको जन्मदिनको अवसरमा मनाइन्छ। विश्वव्यापी रूपमा बुद्धिजीवीहरूले जनावर दुर्व्यवहारलाई सम्बोधन गर्न र उनीहरूको संरक्षण गर्न यो दिन मनाउन थाले। यसलाई पशु प्रेमी दिवसको रूपमा पनि चिनिन्छ। जनावरहरूले विश्वव्यापी रूपमा मानवताको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। आज, तिनीहरू मानव समृद्धिमा एक प्रमुख कारक हुन्। मानिसहरूले प्राकृतिक प्रकोपबाट आफूलाई बचाउन व्यवस्थापन गर्दा, तिनीहरू जनावरहरूलाई बचाउन असमर्थ छन्; तिनीहरूलाई निम्न प्राणीको रूपमा व्यवहार गरिन्छ र त्यागिन्छ। यी कारकहरूलाई ध्यानमा राख्दै, यो दिन विश्वव्यापी रूपमा मनाइन्छ। भारतमा, जनावरहरूमाथि क्रूरता रोकथाम ऐन १८३५ र पशु संरक्षण ऐन १९११ पशु संरक्षणका लागि मुख्य कानूनहरू हुन्।
अक्टोबर ४ मा, हामी "विश्व पशु कल्याण दिवस" मनाउँछौं, जुन एक अन्तर्राष्ट्रिय दिन हो। यो दिन जनावरहरूको महान रक्षक, असिसीको सेन्ट फ्रान्सिसको जन्मदिन पनि हो। विश्व पशु कल्याण दिवस मनाउने सुरुवात सन् १९३१ मा इटालीको फ्लोरेन्समा भएको पारिस्थितिकीविद्हरूको सम्मेलनबाट भएको थियो। संयुक्त राष्ट्र संघले "पशु कल्याण सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र" को नियम र दिशानिर्देशहरू अन्तर्गत धेरै अभियानहरू सञ्चालन गर्योव। नैतिक दृष्टिकोणबाट, संयुक्त राष्ट्र संघले आफ्नो विश्वव्यापी घोषणापत्रमा भनेको छ कि जनावरहरूलाई उनीहरूको पीडा र पीडाको सन्दर्भमा संवेदनशील प्राणीको रूपमा मान्यता दिनुपर्छ। यस दिनको प्राथमिक उद्देश्य लोपोन्मुख प्रजातिहरूको संरक्षण गर्नु र मानिसहरूसँगको उनीहरूको सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु थियो। विश्व पशु कल्याण दिवस मनाउनुको उद्देश्य पशु कल्याणलाई प्रवर्द्धन गर्नु पनि थियो।
विश्व पशु कल्याण दिवसको उद्देश्य:
विश्व पशु कल्याण दिवसको प्राथमिक उद्देश्य पशु कल्याणको मापदण्डमा सुधार गर्नु र व्यक्ति, समूह र संस्थाहरूबाट जनावरहरूप्रतिको प्रेम व्यक्त गर्न सहयोग जुटाउनु हो, जसले गर्दा उनीहरूको जीवनमा सुधार आउँछ। यस कारणले गर्दा, यो दिनलाई "पशु प्रेमी दिवस" भनेर चिनिन्छ। विश्वभरका मानिसहरूका लागि जनावरहरूप्रतिको प्रेम व्यक्त गर्ने यो एक अद्भुत दिन भए पनि, यो दिनको उदय हुनुको पछाडि धेरै कारणहरू छन्। यी कारकहरू मध्ये, जनावरहरूसँगको घृणित व्यवहार, आवारा कुकुर र बिरालोहरूको उपचार, र तिनीहरूको अमानवीय व्यापार पनि प्रमुख कारकहरू थिए। यसबाहेक, प्राकृतिक प्रकोपको समयमा, यी जनावरहरूलाई निम्न नागरिकको रूपमा व्यवहार गरिन्थ्यो र तिनीहरूको सुरक्षालाई बेवास्ता गरिएको थियो।
पशु कल्याणका लागि कानूनहरू:
पशु कल्याणको संरक्षणका लागि असंख्य कानून र नियमहरू बनाइएका छन्। उदाहरणका लागि, संसारको पहिलो पशु-सम्बन्धित ऐन, जनावरहरूमाथि क्रूरता निवारण ऐन १८३५, बेलायतमा लागू गरिएको थियो। यसपछि पशु संरक्षण ऐन १९११ बनाइएको थियो, जसले अमेरिकी राष्ट्रिय कानून, पशु कल्याण ऐन १९६६ लागू गर्योण। भारतमा, जनावरहरूको संरक्षणका लागि पशु क्रूरता निवारण ऐन १९६० लागू गरिएको थियो। १९६५ मा, बेलायती सरकारले पशु कल्याणको अनुसन्धान अभियान सुरु गर्यो। प्रोफेसर रोजर ब्राम्बेल प्रमुख अन्वेषक थिए। यो अभियान १९६४ मा प्रकाशित रूथ ह्यारिसनको पुस्तक "एनिमल मेशिन" मा उठाइएका चिन्ताहरूको प्रतिक्रियामा सुरु गरिएको थियो। प्रोफेसर रोजर ब्राम्बेलले यस विषयमा आफ्नो प्रतिवेदन प्रस्तुत गरे। यस प्रतिवेदनको आधारमा, बेलायती सरकारले १९६७ मा पशु कल्याण सल्लाहकार समिति स्थापना गर्यो्। यो समिति पछि १९७९ मा फार्म पशु कल्याण परिषद्मा परिणत भयो। समितिको पहिलो निर्देशिकामा जनावरहरूलाई सुत्ने र उभिने स्वतन्त्रता, साथै स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्ने र घुम्ने स्वतन्त्रता हुनुपर्छ भनिएको थियो। यसबाहेक, समितिले पाँच स्वतन्त्रता भनेर चिनिने दिशानिर्देशहरूको सेट विकास गर्यो,। बेलायतमा, पशु कल्याण ऐन २००६ ले पशु कल्याण सम्बन्धी धेरै नीतिहरूलाई एकीकृत गर्योा। त्यसपछि, धेरै संस्थाहरूले संयुक्त राष्ट्र संघको पशु कल्याण सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्रको निर्देशिका अन्तर्गत अभियानहरू सुरु गरे। नैतिक रूपमा, संयुक्त राष्ट्र संघले जनावरहरूलाई उनीहरूको पीडा र पीडाको सन्दर्भमा संवेदनशील प्राणीको रूपमा मान्यता दियो। यसले थप भन्यो कि सबै पशु कल्याण कार्य सामाजिक सेवा हो। यसलाई राष्ट्रिय रूपमा मात्र नभई विश्वव्यापी रूपमा पनि प्रवर्द्धन गरिनुपर्छ, र प्रत्येक व्यक्तिको कर्तव्यमा समावेश गरिनुपर्छ। पशु कल्याण कार्य विभिन्न महत्त्वपूर्ण संस्थाहरूसँगको सहकार्यमा गरिनुपर्छ, र पशु कल्याणसँग सम्बन्धित सबै गैर-सरकारी संस्थाहरूको सहयोग पनि खोजिनुपर्छ।
१. पशु चिकित्सा सेवाको भूमिका :
रोग रोकथाम र नियन्त्रण: रेबिज, जुनोटिक (पशुबाट मानिसमा सर्ने) रोगहरू र अन्य महामारी नियन्त्रण गरी पशु स्वास्थ्यका साथै जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्ने।
उपचार र शल्यक्रिया: घाइते, बिरामी तथा अशक्त पशुहरूको उचित निदान , उपचार र शल्यक्रियामार्फत तिनीहरूलाई पीडामुक्त गराउने।
खाद्य सुरक्षा र गुणस्तर: मासु, दूध तथा अण्डा उत्पादन गर्दा पशुहरूको स्वास्थ्य परीक्षण गरी स्वच्छ र गुणस्तरीय उत्पादन सुनिश्चित गर्ने।
भ्याक्सिनेसन र बन्ध्याकरण: सडकका कुकुर तथा छाडा पशुहरूको संख्या नियन्त्रण गर्न र रोगबाट बचाउन खोप तथा बन्ध्याकरण (रेबिज विरोधी र एबीसी कार्यक्रम)अभियान सञ्चालन गर्ने।
२. पशु कल्याणका ५ आधारभूत स्वतन्त्रताहरू :
पशु कल्याणको विश्वव्यापी मान्यता अनुसार प्रत्येक पशुलाई निम्न ५ स्वतन्त्रता हुनुपर्छ:
भोकमरी र प्यासबाट मुक्ति: स्वच्छ पानी र पोषणयुक्त आहारको अधिकार।
असहजता र कष्टबाट मुक्ति: उचित आश्रय र अनुकूल वातावरणको अधिकार।
दुखाइ, चोटपटक र रोगबाट मुक्ति: रोकथाम, छिटो निदान र उपचारको अधिकार।
स्वाभाविक व्यवहार व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता: पर्याप्त ठाउँ र आफ्नै प्रजातिका अन्य पशुहरूसँग रहन पाउने अधिकार।
डर र तनावबाट मुक्ति: मानसिक र शारीरिक यातना वा त्रासबाट मुक्त रहने अधिकार।
आगामी बाटो र सुधारका कदमहरू
कानुनी ढाँचा र नीतिको कडाइ: नेपालमा पशु कल्याण ऐनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने र पशुमाथि हुने क्रूरता लाई दण्डनीय बनाउने।
दक्ष जनशक्ति र पूर्वाधार: ग्रामीण तथा सहरी दुवै क्षेत्रमा पशु स्वास्थ्य सेवा, ल्याब र आकस्मिक सेवा (आपतकालीन पशु चिकित्सा)को पहुँच विस्तार गर्ने।
व्यावसायिक तथा जनसचेतना: कृषक, व्यापारी र सर्वसाधारणलाई पशु ढुवानी, बधशाला र पाल्ने क्रममा अपनाउनुपर्ने मानवीय व्यवहारबारे चेतना जगाउने।
सुरभे त्वांजगत्माता देवी विष्णु पदे स्थिता।
ग्रासं ग्रहाण मद्दत्तं गौर्मातस्त्रातुमर्हसि॥
विश्व पशु दिवस साँच्चै एउटा महत्त्वपूर्ण दिन हो। यसले हामीलाई विभिन्न माध्यमबाट जनावरहरूले हाम्रो जीवनलाई कसरी राम्रो बनाउँछन् भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ। यस दिन मनाउन विश्व पशु कल्याण अभियान, पशु उद्धार आश्रयस्थलहरूको उद्घाटन, र कोष सङ्कलन कार्यक्रमहरू जस्ता धेरै कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्। यसबाहेक, टेलिभिजन र कम्प्युटरहरू मार्फत स्कूल र कलेजहरूमा वन्यजन्तुको बारेमा प्रशस्त जानकारी साझा गरिन्छ। यसबाहेक, धेरै संस्थाहरूले स्वयंसेवकहरूद्वारा समर्थित पशु आश्रय निर्माण कार्यक्रमहरूलाई प्रायोजन गर्छन्।
विश्व पशु दिवसले समाजमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको भए तापनि, विगत केही दशकहरूमा यसले जनावरहरूलाई व्यवहार गर्ने तरिकामा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउन मद्दत गरेको छ। सरकारहरूले कडा पशु कल्याण कानूनहरू पारित गरेका छन्, उद्योगहरूले क्रूरता-मुक्त अभ्यासहरू अपनाएका छन्, र उपभोक्ताहरू पशु उत्पादनहरूको सन्दर्भमा नैतिक छनौटहरूको महत्त्वको बारेमा बढी सचेत भएका छन्।
यो दिनले पशु अधिकार र वातावरणीय दिगोपन बीचको सम्बन्धको गहिरो बुझाइलाई पनि बढावा दिन्छ। वन फँडानी र जलवायु परिवर्तन जस्ता विश्वका धेरै गम्भीर वातावरणीय मुद्दाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा पशु बासस्थानको विनाश निम्त्याउँछन्, जसले जैविक विविधतामा क्षति पुर्यातउँछ। जनावरहरूको संरक्षण गरेर, विश्व पशु दिवसले वातावरणीय संरक्षणको लागि व्यापक लडाईमा पनि योगदान पुर्याणउँछ।
(लेखक कार्की वरिष्ठ पशु चिकित्सक हुनुहुन्छ।)
