डा. केदार कार्की
सेप्टेम्बर २१ मा मनाइने 'विश्व अल्जाइमर दिवस' अल्जाइमर र अन्य प्रकारका डिमेन्सिया (बिर्सने रोग) सम्बन्धी जनचेतना जगाउने तथा यसबारे समाजमा व्याप्त गलत धारणा वा लाञ्छनालाई चुनौती दिने एउटा विश्वव्यापी प्रयास हो। विश्वभर ५ करोड ५० लाखभन्दा बढी मानिसहरू यस विनाशकारी रोगबाट प्रभावित छन् भने अझै करोडौं मानिसहरू यसको जोखिममा छन्।
अल्जाइमर डिमेन्सिया (स्मृतिभ्रंश) को सबैभन्दा सामान्य कारण हो। डिमेन्सिया भन्नाले स्मरणशक्ति गुम्ने तथा दैनिक जीवनमा बाधा पुर्याभउने गरी अन्य बौद्धिक क्षमताहरूमा ह्रास आउने अवस्थालाई बुझाउने एक व्यापक शब्द हो। डिमेन्सियाका कुल घटनाहरूमध्ये ६० देखि ८० प्रतिशत अल्जाइमरका कारण हुने गर्दछन्। अल्जाइमर डिमेन्सियाको एक प्रकार हो जसले स्मरणशक्ति, सोचाइ र व्यवहारमा असर पार्छ। यसका लक्षणहरू समयसँगै यति गम्भीर बन्दै जान्छन् कि तिनले दैनिक कामकाजमा समेत बाधा पुर्याैउँछन्।
अल्जाइमर बुढ्यौलीको सामान्य प्रक्रिया होइन। यसको सबैभन्दा ठूलो ज्ञात जोखिम कारक बढ्दो उमेर हो र अल्जाइमर भएका अधिकांश व्यक्तिहरू ६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका हुन्छन्। यदि ६५ वर्षभन्दा कम उमेरका व्यक्तिमा यो रोग देखियो भने यसलाई 'यङ्गर-अनसेट' (कम उमेरमा सुरु हुने) अल्जाइमर मानिन्छ। यस्तो अवस्थालाई 'अर्ली-अनसेट' (छिटो वा सुरुवाती चरणमा देखिने) अल्जाइमर पनि भनिन्छ। कम उमेरमा अल्जाइमर देखिएका व्यक्तिहरू रोगको प्रारम्भिक, मध्य वा अन्तिम चरणमा हुन सक्छन्।
अल्जाइमर रोग समयसँगै बिग्रँदै जान्छ। यो एक क्रमशः बढ्दै जाने (प्रोग्रेसिभ) रोग हो, जसमा डिमेन्सियाका लक्षणहरू धेरै वर्षको अवधिमा बिस्तारै गम्भीर हुँदै जान्छन्। रोगको सुरुवाती चरणमा स्मरणशक्तिमा आउने कमी सामान्य प्रकृतिको हुन्छ, तर अन्तिम चरणमा पुग्दा बिरामीहरू कुराकानी गर्ने र आफ्नो वरपरको वातावरणप्रति प्रतिक्रिया जनाउने क्षमता गुमाउँछन्। रोगको निदान भएपछि अल्जाइमर भएका व्यक्तिहरू औसतमा चारदेखि आठ वर्षसम्म बाँच्छन्, तर अन्य विभिन्न कारकहरूमा निर्भर गर्दै उनीहरू २० वर्षसम्म पनि बाँच्न सक्छन्।
अल्जाइमरको कुनै उपचार छैन, तर डोनानिमाब (Kisunla®) र लेकानिमाब (Leqembi®) नामक दुई उपचार विधिहरूले यो देखाएका छन् कि मस्तिष्कबाट 'बिटा-एमिलोइड' (beta-amyloid)—जुन अल्जाइमर रोगको एउटा मुख्य लक्षण वा विशेषता हो—हटाउँदा अल्जाइमरको प्रारम्भिक चरणमा रहेका व्यक्तिहरूमा हुने मानसिक क्षमता र कार्यक्षमताको ह्रासलाई कम गर्न सकिन्छ। अन्य उपचार विधिहरूले डिमेन्सियाका लक्षणहरू बढ्ने गतिलाई केही समयका लागि सुस्त बनाउन तथा अल्जाइमरबाट पीडित व्यक्ति र उनीहरूको हेरचाह गर्नेहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन मद्दत गर्न सक्छन्। हाल यस रोगको उपचार गर्ने अझ राम्रा उपायहरू पत्ता लगाउन, यसको सुरुवातलाई पछि धकेल्न र यसलाई विकसित हुनबाट रोक्न विश्वव्यापी रूपमा प्रयासहरू भइरहेका छन्।
अल्जाइमरका लक्षणहरू:
अल्जाइमरको सबैभन्दा सामान्य प्रारम्भिक लक्षण भनेको भर्खरै सिकेको जानकारी सम्झन गाह्रो हुनु हो।
हाम्रो शरीरका अन्य भागहरू जस्तै, हाम्रो दिमाग पनि उमेर बढ्दै जाँदा परिवर्तन हुन्छ। हामीमध्ये धेरैजसोले अन्ततः केही ढिलो सोच र कहिलेकाहीं केही कुराहरू सम्झने समस्याहरू देख्छौं। यद्यपि, गम्भीर स्मरणशक्ति हानि, भ्रम र हाम्रो दिमागले काम गर्ने तरिकामा अन्य प्रमुख परिवर्तनहरू मस्तिष्क कोषहरू असफल भइरहेको संकेत हुन सक्छ।
अल्जाइमरको परिवर्तन सामान्यतया मस्तिष्कको त्यो भागमा सुरु हुन्छ जसले सिकाइलाई असर गर्छ। अल्जाइमर मस्तिष्कमा बढ्दै जाँदा यसले बढ्दो गम्भीर लक्षणहरू निम्त्याउँछ, जसमा दिशाहीनता, मुड र व्यवहार परिवर्तनहरू; घटनाहरू, समय र स्थानको बारेमा गहिरो भ्रम; परिवार, साथीहरू र व्यावसायिक हेरचाहकर्ताहरूको बारेमा निराधार शंकाहरू; अझ गम्भीर स्मरणशक्ति हानि र व्यवहार परिवर्तनहरू; र बोल्न, निल्न र हिँड्न गाह्रो हुनु समावेश छ।
स्मृति हानि वा अल्जाइमरका अन्य सम्भावित लक्षणहरू भएका व्यक्तिहरूलाई उनीहरूलाई समस्या छ भनेर पहिचान गर्न गाह्रो हुन सक्छ। डिमेन्सियाका लक्षणहरू परिवारका सदस्यहरू वा साथीहरूलाई बढी स्पष्ट हुन सक्छन्। डिमेन्सिया जस्ता लक्षणहरू अनुभव गर्ने जो कोहीले पनि सकेसम्म चाँडो डाक्टरलाई भेट्नुपर्छ। यदि तपाईंलाई स्मरणशक्ति समस्याहरूको मूल्याङ्कन गर्ने अनुभव भएको डाक्टर खोज्न सहयोग चाहिन्छ भने, तपाईंको स्थानीय अल्जाइमर संघले मद्दत गर्न सक्छ। प्रारम्भिक निदान र हस्तक्षेप विधिहरू नाटकीय रूपमा सुधार हुँदैछन्, र उपचार विकल्पहरू र समर्थनका स्रोतहरूले जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न सक्छन्।
अल्जाइमर र डिमेन्सियाका प्रारम्भिक लक्षणहरू:
दैनिक जीवनमा बाधा पुर्यापउने गरी हुने स्मरणशक्तिमा ह्रास आउनु अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सियाको लक्षण हुन सक्छ। अल्जाइमर मस्तिष्कको एउटा यस्तो रोग हो जसले स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र तर्क गर्ने शक्तिमा बिस्तारै ह्रास ल्याउँछ। यसका १० वटा चेतावनीमूलक संकेत र लक्षणहरू छन्। यदि तपाईंले तीमध्ये कुनै पनि लक्षण देख्नुभयो भने, तिनलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। आफ्नो डाक्टरसँग भेट्ने समय (अपोइन्टमेन्ट) मिलाउनुहोस्।
अल्जाइमर रोगको, विशेष गरी प्रारम्भिक चरणको, सबैभन्दा सामान्य लक्षणहरूमध्ये एक भनेको भर्खरै सिकेका वा थाहा पाएका कुराहरू बिर्सनु हो। अन्य लक्षणहरूमा महत्त्वपूर्ण मिति वा घटनाहरू बिर्सनु, एउटै प्रश्न बारम्बार सोध्नु, र पहिले आफैंले गर्ने कामहरूका लागि स्मरण-सहायक साधनहरू (जस्तै: रिमाइन्डर नोट वा इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरू) वा परिवारका सदस्यहरूमाथि निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आउनु पर्दछन्।
कहिलेकाहीँ नाम वा भेटघाटको समय बिर्सने तर पछि सम्झने। अल्जाइमर वा अन्य डिमेन्सियाका कारण स्मरणशक्तिमा परिवर्तन आएका व्यक्तिहरूमा योजना बनाउने र त्यसलाई पछ्याउने वा अंकहरूसँग काम गर्ने क्षमतामा पनि परिवर्तन आउन सक्छ। उनीहरूलाई परिचित खाना पकाउने विधि (रेसिपी) पछ्याउन वा मासिक बिलहरूको हिसाब-किताब राख्न कठिनाइ हुन सक्छ। उनीहरूलाई ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन सक्छ र कुनै पनि काम पूरा गर्न पहिलेभन्दा धेरै समय लाग्न सक्छ।
आर्थिक कारोबार वा घरायसी बिलहरूको व्यवस्थापन गर्दा कहिलेकाहीँ गल्तीहरू हुनु। अल्जाइमर वा अन्य डिमेन्सियाका कारण स्मरणशक्तिमा परिवर्तन आएका व्यक्तिहरूलाई प्रायः दैनिक कार्यहरू पूरा गर्न गाह्रो हुन्छ। कहिलेकाहीँ उनीहरूलाई परिचित ठाउँमा गाडी चलाएर जान, किनमेलको सूची तयार पार्न वा मनपर्ने खेलका नियमहरू सम्झन समस्या हुन सक्छ।
अल्जाइमर वा अन्य डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूले मिति, ऋतु र समयको गति वा क्रम बिर्सन सक्छन्। यदि कुनै कुरा तत्काल भइरहेको छैन भने त्यसलाई बुझ्न उनीहरूलाई कठिनाइ हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ उनीहरू आफू कहाँ छु वा त्यहाँ कसरी पुगें भन्ने कुरा बिर्सन सक्छन्।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया (स्मृतिभ्रंश) भएका व्यक्तिहरूमा दृष्टि वा हेर्ने क्षमतामा परिवर्तन आउन सक्छ। यसले गर्दा सन्तुलन मिलाउन वा पढ्न कठिनाइ हुन सक्छ। उनीहरूलाई दूरीको अन्दाज गर्न तथा रङ वा कन्ट्रास्ट (स्पष्टताको भिन्नता) छुट्याउन समस्या हुन सक्छ, जसले गर्दा गाडी चलाउनमा कठिनाइ आउन सक्छ।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई कुराकानीमा सहभागी हुन वा निरन्तरता दिन समस्या हुन सक्छ। उनीहरू कुराकानीको बीचमै रोकिन सक्छन् र अगाडि कसरी बढ्ने भन्ने थाहा नपाउन सक्छन् वा एउटै कुरा दोहोर्या्उन सक्छन्। उनीहरूलाई शब्द चयन गर्न वा परिचित वस्तुको नाम भन्न गाह्रो हुन सक्छ वा उनीहरूले गलत नाम प्रयोग गर्न सक्छन् (जस्तै: 'घडी' लाई 'हातको घडी' भन्नु)।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया भएका व्यक्तिले सामानहरू अनौठो ठाउँमा राख्न सक्छन्। उनीहरूले सामान हराउन सक्छन् र ती सामान फेरि फेला पार्न आफूले हिँडेको बाटो वा गरेका कामहरू सम्झेर पछ्याउन नसक्न सक्छन्। विशेष गरी रोग बढ्दै जाँदा, उनीहरूले अरूले आफ्नो सामान चोरेको आरोप लगाउन सक्छन्।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूको निर्णय लिने क्षमतामा परिवर्तन आउन सक्छ। उदाहरणका लागि, पैसाको कारोबार गर्दा उनीहरूले गलत निर्णय लिन सक्छन् वा आफ्नो सरसफाइ तथा व्यक्तिगत हेरचाहमा कम ध्यान दिन सक्छन्।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूमा कुराकानी गर्ने वा बुझ्ने क्षमतामा परिवर्तन आउन सक्छ। यसको परिणामस्वरूप, उनीहरू आफ्ना रुचि वा सोख, सामाजिक गतिविधि वा अन्य कामहरूबाट पछि हट्न सक्छन्। उनीहरूलाई आफूलाई मन पर्ने खेल टोली वा गतिविधिका बारेमा जानकारी राख्न वा तिनमा सहभागी हुन कठिनाइ हुन सक्छ।
अल्जाइमर वा अन्य प्रकारको डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरूको मनस्थिति र व्यक्तित्वमा परिवर्तन आउन सक्छ। उनीहरू अलमलमा पर्ने, शंकालु हुने, उदास हुने, डराउने वा चिन्तित हुने हुन सक्छन्। उनीहरू घरमा, साथीभाइसँग वा आफूलाई सहज लाग्ने वातावरणभन्दा बाहिर हुँदा सजिलै रिसाउने वा विचलित हुने हुन सक्छन्।
धेरैजसो मानिसहरू अल्जाइमरलाई स्मरणशक्तिसँग सम्बन्धित रोगको रूपमा सोच्छन्। यद्यपि, यो एक गम्भीर डिमेन्सिया वा मस्तिष्क विकार हो जसको उचित उपचार नगरिएमा, व्यक्तिको समग्र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले, यस रोगको बारेमा जागरूकता जगाउन हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा विश्व अल्जाइमर दिवस मनाइन्छ। यस दिन, मानिसहरूलाई अल्जाइमरको कारण, परीक्षण, निदान र व्यवस्थापनको बारेमा सचेत गराइन्छ।
इतिहास
सन् १९०१ मा, एक जर्मन मनोचिकित्सक, अल्जाइमरले एक जर्मन महिलाको उपचार गर्दा यो रोग पत्ता लगाए। पछि यो रोगको नाम उनकै नामबाट राखिएको थियो। यस रोगको गम्भीरतालाई बुझ्दै, यस बारे जागरूकता जगाउन विश्व अल्जाइमर दिवस स्थापना गरिएको थियो।
सेप्टेम्बर २१, १९९४ मा, संस्थाको १० औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा, संस्थाले अल्जाइमरको बारेमा जागरूकता जगाउन प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा यो दिन मनाउने घोषणा गर्योज। त्यसबेलादेखि, प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा विश्व अल्जाइमर दिवस मनाइँदै आएको छ। यस अवधिमा, विभिन्न सरकारी र गैर-सरकारी संस्थाहरूले विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्।
महत्व
सामान्य परिस्थितिमा, स्मरणशक्ति गुमाउने समस्यालाई धेरैजसो मानिसहरूले गम्भीरतापूर्वक लिँदैनन्। यद्यपि, यो समस्या उमेरसँगै बढ्दै जान्छ। मानिसहरूले यसलाई बुढेसकालको लक्षण ठानेर प्रायः बेवास्ता गर्छन्। फलस्वरूप, लक्षणहरूको बारेमा जानकारीको कमीका कारण, उनीहरूले चिकित्सा सल्लाह लिन ढिलाइ गर्छन्। यसैबीच, अन्य सबै रोगहरू जस्तै, हालका वर्षहरूमा अल्जाइमरका घटनाहरू बढ्दै गएका छन्।
'अल्जाइमर र अन्य सबै प्रकारका डिमेन्सिया (dementia) मुक्त विश्व' — हाम्रो यो परिकल्पना साकार पार्ने प्रयासमा अहिले अभूतपूर्व सम्भावनाहरू देखिएका छन्। आज हामी अल्जाइमरसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि परोपकारी सहयोग बढाउँदै छौं। हामी अल्जाइमरसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न वैज्ञानिकहरूको एक गतिशील समुदायको विकास गर्दै छौं। साथै, अनुसन्धानका लागि थप संघीय बजेट सुनिश्चित गर्न हामी निरन्तर प्रयास गरिरहेका छौं। अल्जाइमर रोगलाई रोक्न, यसको गति सुस्त बनाउन र यसलाई हुन नदिन नयाँ उपचार विधिहरू पत्ता लगाउन यी सबै कार्यहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
