डा. केदार कार्की
यस वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवस यस्तो समयमा आउँदैछ जब विश्वलाई शान्तिको सबैभन्दा बढी आवश्यकता छ। रुस-युक्रेन युद्ध लम्बिएको छ, पश्चिम एसियामा इजरायल-गाजा द्वन्द्वको मानवीय त्रासदी समाप्त भएको छैन, र २०२६ मा संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र इरान बीचको भयंकर सैन्य द्वन्द्वले सम्पूर्ण क्षेत्र र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको सुरक्षालाई असर गरेको छ। यस्तो वातावरणमा, शान्ति केवल एक आदर्श वा कूटनीतिक शब्द मात्र होइन, तर मानव सभ्यताको अस्तित्वको लागि एक आवश्यक शर्त हो। संयुक्त राष्ट्र संघले २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको लागि "शान्तिमा लगानी गर्नुहोस् - सबैका लागि, जताततै, हरेक दिन" भन्ने विषयवस्तु तय गरेको छ। संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, शान्ति भनेको युद्धको अनुपस्थिति मात्र होइन, तर सुरक्षा, मर्यादा, अवसर र सहयोगको वातावरण हो जहाँ मानिसहरू डर बिना बाँच्न सक्छन्। यस वर्ष, ती "दैनिक शान्तिप्रियहरू" लाई विशेष ध्यान दिइँदैछ जसले आफ्नो परिवार, समुदाय, विद्यालय र समाजमा संवाद र विश्वासको जग बलियो बनाउँछन्। शान्तिको खोजी र स्थापनामा पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्नुपर्छ।
वर्तमान विश्व परिस्थितिले यो सन्देशलाई अझ महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। रूस-युक्रेन युद्धको साढे चार वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि हिंसा समाप्त भएको छैन। संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, जुलाई २०२६ मा युक्रेनमा कम्तिमा ४३७ नागरिक मारिएका थिए र २,६१० घाइते भएका थिए - मार्च २०२२ पछि एक महिनामा रेकर्ड गरिएको सबैभन्दा उच्च नागरिक हताहतहरू मध्ये एक। मिसाइल, ड्रोन र हवाई हमलाले शहरहरू, ऊर्जा पूर्वाधार र सामान्य नागरिक जीवनलाई गम्भीर रूपमा असर पारेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका, रूस र युक्रेन बीच वार्ता पुन: सुरु गर्ने सम्भावनामा सेप्टेम्बरमा छलफल गरिएको थियो, तर क्षेत्रीय नियन्त्रण सहित धेरै प्रमुख मुद्दाहरू विवादित छन्। पश्चिम एसियाको अवस्थाले पनि विश्व शान्तिको लागि गम्भीर चुनौती खडा गर्छ। गाजामा द्वन्द्व र मानवीय संकट पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार सेप्टेम्बर २०२६ मा गाजामा भएको हवाई आक्रमण र सैन्य कारबाहीका कारण नागरिकको मृत्यु र ठूलो संख्यामा मानिसहरू विस्थापित भएका छन्। अर्कोतर्फ, फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको द्वन्द्वले क्षेत्रीय तनाव बढाएको छ। इरानी आक्रमण र अमेरिकी र इजरायली सैन्य कारबाहीले संलग्न देशहरूलाई मात्र नभई खाडी क्षेत्र, ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मार्गहरूलाई पनि असर गरेको छ। सेप्टेम्बरमा पनि द्वन्द्वको स्पष्ट अन्त्य भएको थिएन।
यी युद्धहरूको सबैभन्दा ठूलो मूल्य नागरिकहरूले बेहोर्छन्, सैनिकहरू भन्दा धेरै बढी। घरहरू ध्वस्त हुन्छन्, बालबालिकाहरू शिक्षाबाट वञ्चित हुन्छन्, अस्पताल र ऊर्जा प्रणालीहरू प्रभावित हुन्छन्, जागिरहरू गुम्छन् र लाखौं विस्थापित हुन्छन्। युद्धले वर्तमानलाई मात्र जलाउँदैन, यसले भावी पुस्ताको भविष्यलाई पनि कमजोर बनाउँछ। त्यसकारण, सीमा र सेनाको सन्दर्भमा मात्र नभई मानव अधिकार, विकास, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक सुरक्षाको सन्दर्भमा पनि शान्तिको बारेमा छलफल गर्नुपर्छ। शान्ति स्थापना गर्ने पहिलो बाटो संवाद हो। युद्धरत देशहरू बीच प्रत्यक्ष संवाद गाह्रो हुन सक्छ, तर असम्भव छैन। युद्धको बीचमा पनि, मानवीय कोरिडोर, युद्धविराम, कैदी आदानप्रदान, नागरिकहरूको सुरक्षा र मानवीय सहायता खुला राख्नुपर्छ। दिगो शान्तिको लागि, वार्तामा शक्तिशाली देशहरूको मात्र भूमिका पर्याप्त छैन; क्षेत्रीय देशहरू, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, नागरिक समाज र प्रभावित समुदायहरूको आवाज पनि समावेश गर्नुपर्छ।
दोस्रो बाटो हतियार दौडको सट्टा शान्तिमा लगानी गर्नु हो। यदि विश्वको सैन्य खर्चको एक हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, जलवायु संरक्षण र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रहरूको पुनर्निर्माणमा लगानी गरियो भने, हिंसाको जरा कमजोर हुन सक्छ। शान्ति केवल युद्ध अन्त्य गरेर मात्र आउँदैन; गरिबी, असमानता, बेरोजगारी, भेदभाव र अवसरहरूको अभाव जस्ता कारणहरूलाई सम्बोधन गर्नु पनि शान्ति निर्माणको हिस्सा हो। तेस्रो महत्त्वपूर्ण उपाय भनेको विश्वसनीय अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनु हो। संयुक्त राष्ट्र संघ अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षालाई प्रवर्द्धन गर्न स्थापना गरिएको थियो। आज, बहुपक्षीय संस्थाहरू अझ प्रभावकारी, प्रतिनिधिमूलक र जवाफदेही बन्न आवश्यक छ। २०२६ को आफ्नो सन्देशमा, संयुक्त राष्ट्र महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले कूटनीति, संवाद, वार्ता, शान्ति निर्माण, मानव अधिकार र दिगो विकासमा लगानीलाई दिगो शान्तिको लागि महत्त्वपूर्ण उपकरणहरूको रूपमा वर्णन गरे।
पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू - एकअर्काको सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान, आक्रामकताबाट टाढा रहने, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने, समानता र पारस्परिक लाभ, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व - ले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा संवाद र सहअस्तित्वको अवधारणालाई बलियो बनाउँछ। महावीरको अहिंसाको सन्देश, बुद्धको करुणा, गान्धीको सत्य र अहिंसाको दर्शन, र आधुनिक भारतको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको परम्पराले संसारलाई सम्झाउँछ कि शक्तिको सर्वोच्च रूप विनाश होइन, तर संयम र मानवता हो। शान्ति केवल सरकारहरूको जिम्मेवारी होइन। घरमा संवाद, विद्यालयमा सहिष्णुता, समाजमा भ्रातृत्व, र डिजिटल मिडियामा जिम्मेवार भाषा - यी सबै विश्व शान्तिका साना एकाइहरू हुन्। आज, सामाजिक सञ्जालमा घृणा, गलत जानकारी र उत्तेजक भाषाले सामाजिक तनाव बढाउँछ। त्यसैले, डिजिटल शान्ति पनि २१ औं शताब्दीको प्रमुख आवश्यकता हो। बालबालिका र युवाहरूलाई हिंसाले होइन, तर तर्क, संवाद र सहानुभूतिले द्वन्द्वको जवाफ दिन सिकाउनुपर्छ।
सेतो परेवा पक्कै पनि शान्तिको प्रतीक हो, तर अब प्रतीकहरूभन्दा बाहिर गएर शान्तिको लागि ठोस संरचनाहरू निर्माण गर्ने समय हो। युद्ध रोक्न कूटनीति, नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानून, पीडितहरूका लागि मानवीय सहायता, विवादहरू समाधान गर्न मध्यस्थता, र युद्धपछिको पुनर्निर्माणको लागि विश्वव्यापी सहयोग - सबैलाई समान महत्त्व दिनुपर्छ। आज, विश्वले यो स्वीकार गर्नुपर्छ कि एउटा देशको सुरक्षा स्थायी रूपमा अर्को देशको असुरक्षामा निर्भर हुन सक्दैन। एउटा क्षेत्रमा युद्धले बिस्तारै ऊर्जा, व्यापार, वातावरण र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई असर गर्छ। त्यसकारण, शान्ति अब एउटा राष्ट्रको कुरा रहेन; यो सम्पूर्ण मानवताको साझा हित हो। अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसले हामीलाई युद्ध समाप्त हुने प्रतीक्षा गर्ने मात्र नभई आफ्नै स्तरमा शान्तिको संस्कृति खेती गर्ने संकल्प गर्ने अवसर दिन्छ। संयुक्त राष्ट्र संघको २०२६ को सन्देश पनि यससँग मिल्दोजुल्दो छ: शान्ति केवल सम्मेलन कोठामा मात्र होइन, विद्यालय, छिमेक, परिवार र समाजमा पनि निर्माण हुन्छ।
मानवताले विज्ञानको माध्यमबाट आकाश जितेको छ, समुद्रको गहिराइको अन्वेषण गरेको छ, र अन्तरिक्षमा पुगेको छ; अब यसले आफैं भित्रको हिंसालाई जित्नु पर्छ। यदि हामीले युद्धको खरानीबाट शान्तिपूर्ण संसार निर्माण गर्ने हो भने, हामीले हतियार भन्दा विश्वासमा, शक्ति भन्दा संवादमा र प्रतिस्पर्धा भन्दा सहयोगमा बढी लगानी गर्नुपर्छ। यो अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको वास्तविक सन्देश हो: संसारले युद्ध मात्र बन्द गर्नु हुँदैन तर शान्तिलाई जीवनको स्थायी तरिका पनि बनाउनु पर्छ।
विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू नै अशान्ति, युद्धका मसिहा बनेका छन् । विश्वमा अशान्ति यिनै देशहरुले बढाएका छन् । अमेरिका, इजरायल, रुस, जर्मन, बेलायत लगायतका देशहरुले सैन्य शक्ति बढाउन जति ठूलो रकम खर्च गरिहेका छन्, त्यति नै ध्यान र खर्च विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र द्वन्द्व समाधानमा .गरिएको भए आज मुलुक युद्धको भूमरीमा पर्ने थिएन । हतियारको बलमा शक्तिशाली बन्ने सोचले विश्वलाई अझ असुरक्षित बनाउँदै लगेको छ ।
नेपालका लागि सन्दर्भमा शान्तिको प्रश्न निकै जटिल बनेको छ । नेपाल सधैँ द्वन्द्वको पीडा भोगिसकेको मुलुक भएको छ । राजनीतिक असहमतिका नाममा भएका आगजनी र हिंसाका घटना आज पनि भैरहेका छन् । पछिल्लो समयमा घृणा र हिंसालाई हाम्रो समाजमा राज्य तहबाटै प्रश्रय दिने काम भएको छ । सत्ताको आडमा सत्ताधारी दलका समर्थकहरुबाट नै समाजमा घृणा र हिंसा गर्ने काम भएको छ । यो ज्यादै चिन्ताको विषय बन्नु पर्दछ । सामाजिक सञ्जालबाट सरकारसँग प्रश्न गर्दा नियोजित र प्रयोजित रुपमा संरक्षित समूहबाट घृणा र हिंसा गर्ने काम भएको तर सरकार त्यसमा मौन मात्र होइन घिउ थप्ने काम गरेको छ । यो रोकिनु पर्दछ ।शान्ति हरेक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो । हामी कस्तो समाज र विश्व बनाउन चाहन्छौँ ? घृणा र विभाजनले भरिएको विश्व कि न्याय र सहअस्तित्वमा आधारित समाज र विश्व ? शान्तिको संस्कृति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो । शान्ति मागेर मात्र प्राप्त हुँदैन, शान्ति निर्माण गर्नुपर्छ ।
