डा. केदार कार्की वरिष्ठ पशु चिकित्सक।
फंगल संक्रमण पशुधन फार्महरूमा सबैभन्दा निरन्तर र कम अनुमान गरिएको स्वास्थ्य खतराहरू मध्ये एक हो। ब्याक्टेरिया वा भाइरल रोगहरू भन्दा फरक, फंगल युकेरियोटिक जीवहरू हुन् जसले विविध वातावरणीय अवस्थाहरूमा बाँच्न सक्षम छन् - माटोमा, कुहिएको दाना, दूषित ओछ्यान, र कृषि उपकरणहरूमा पनि - पूर्ण उन्मूलनलाई चुनौतीपूर्ण बनाउँछ। तिनीहरूले गाईवस्तु, भेडा, बाख्रा, सुँगुर, कुखुरा र घोडाहरूलाई असर गर्न सक्छन्, प्रायः सूक्ष्म लक्षणहरूबाट सुरु हुन्छ जुन संक्रमण पहिले नै फैलिएको नभएसम्म बेवास्ता गरिन्छ। विशेष गरी दुई रोगहरू - दाद र एस्परगिलोसिस - पशुधन स्वास्थ्य र कृषि नाफाको लागि सबैभन्दा सामान्य र परिणामस्वरूप फंगल खतराहरू प्रतिनिधित्व गर्दछ। प्रत्येकले कसरी काम गर्छ, यो कसरी फैलिन्छ, र यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भनेर बुझ्नु पशु सञ्चालन व्यवस्थापन गर्ने जो कोहीको लागि आवश्यक ज्ञान हो।
चिकित्सा रूपमा माइकोसेस भनेर चिनिने जनावरहरूमा फंगल संक्रमण, जब रोगजनक फंगल शरीरको तन्तुहरूमा आक्रमण गर्छ तब हुन्छ। तिनीहरू सतही छालाको अवस्थादेखि फोक्सो र अन्य अंगहरूलाई असर गर्ने गम्भीर आन्तरिक रोगहरू सम्मका हुन्छन्। सतही माइकोसिसले बाहिरी छालाको तहलाई असर गर्छ, जबकि प्रणालीगत माइकोसिसले आन्तरिक अंगहरूलाई असर गर्न सक्छ र जीवनलाई खतरामा पार्न सक्छ, विशेष गरी कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका जनावरहरूमा। फार्महरूमा फंगल संक्रमणलाई व्यवस्थापन गर्न विशेष गरी गाह्रो बनाउने कुरा भनेको न्यानो, आर्द्र आवास वातावरणमा फस्टाउने तिनीहरूको प्रवृत्ति र स्पष्ट क्लिनिकल संकेतहरू देखा पर्नु अघि बथानहरू मार्फत द्रुत रूपमा फैलिने तिनीहरूको क्षमता हो। अविकसित प्रतिरक्षा भएका साना जनावरहरू, कुपोषित जनावरहरू, र शारीरिक वा वातावरणीय तनावमा रहेकाहरू लगातार सबैभन्दा कमजोर हुन्छन्।
दाद (डर्माटोफाइटोसिस)
यसको नामको बावजुद, दादको कीराहरूसँग कुनै सम्बन्ध छैन। यो डर्माटोफाइट्सबाट हुने एक अत्यधिक संक्रामक फंगल छाला संक्रमण हो - छाला, कपाल र खुरहरूमा पाइने संरचनात्मक प्रोटीन, केराटिनलाई खुवाउने फंगी। गाईवस्तुहरूमा, ट्राइकोफाइटन भेरुकोसम ९०% भन्दा बढी केसहरूको लागि जिम्मेवार हुन्छ, यद्यपि टी. मेन्टाग्रोफाइट्स पनि कहिलेकाहीं संलग्न हुन्छ। यो रोगले गाईवस्तु, भेडा, घोडा, बाख्रा र सुँगुरहरूलाई असर गर्छ, र विश्वभरका खेती गरिएका जनावरहरूमा देखिन्छ।
दादको विशेषता घाउहरू गोलाकार, खैरो-सेतो हुन्छन्, र विरल वा अनुपस्थित रौंहरू सहितको धुलो जस्तो सतह हुन्छ। तिनीहरू थोरै उठेका र सुन्निएका हुन सक्छन्, विशेष गरी किनारहरूमा, र गम्भीर घाउहरू कत्लाहरू सहित बाक्लो हुन सक्छन्, हटाउँदा काँचो, रगत बग्ने छाला छोड्छन्। गाईवस्तुहरूमा, घाउहरू प्रायः बाछाहरू र साना बच्चाहरूमा आँखा, कान र ढाड वरिपरि देखिन्छन्। वयस्क गाईवस्तुहरू प्रभावित हुँदा, अनुहार, घाँटी, काँड र पुच्छर क्षेत्रमा बढी व्यापक घाउहरू विकास गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। घाउहरू आफैंमा सामान्यतया चिलाउने गर्दैनन्, तर संक्रमित बाछाहरूले असुविधाको कारणले गर्दा कम दाना सेवन र तौल घट्ने अनुभव गर्न सक्छन्।
दाद प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा फैलिन्छ। चिकित्सकीय रूपमा संक्रमित जनावरहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क फैलिने मुख्य मार्ग हो। दादको फङ्गसका बीजाणुहरू महिनौं वा वर्षौंसम्म फार्म वातावरणमा बाँच्न सक्छन् र ब्रश, गेट र फिड कार्ट जस्ता फोमाइट्स मार्फत वा एसिम्प्टोमेटिक क्यारियरहरू मार्फत प्रसारित हुन सक्छन्। साझा ग्रूमिङ उपकरणहरू, क्लिपरहरू, कंघीहरू, हल्टरहरू, कम्बलहरू, बारहरू, र भवनहरू सबै एक जनावरबाट अर्को जनावरमा संक्रमित बीजाणुहरू बोक्न सक्षम छन्।
जाडो महिनाहरूमा भीडभाड भएको आवास अवस्था प्रकोपको लागि एक राम्रोसँग मान्यता प्राप्त ट्रिगर हो। वातावरणीय कारकहरूले भूमिका खेल्छन् - रोगको प्रकोप तातो, आर्द्र हावापानीमा बढ्छ, र घर भित्र वा कम सूर्यको प्रकाशको सम्पर्कमा राखिएका बाछाहरूको घटना बढी हुन्छ। नयाँ संक्रमणहरू किनेको स्टक मार्फत पनि सुरु गर्न सकिन्छ जुन रोगलाई इन्क्युबेट गर्दैछ। इन्क्युबेशन अवधि सामान्यतया एक देखि चार हप्ता हुन्छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा, दाद एक जुनोटिक रोग हो - यो जनावरबाट मानिसमा सर्न सक्छ। दाद मानिस र जनावरहरू बीच सजिलै फैलिन्छ, र संक्रमित गाईवस्तुसँग नजिकको सम्पर्क पछि हात र घाँटी जस्ता खुला छालामा सामान्यतया गोलाकार, चिलाउने, रातो र निकास घाउको रूपमा मानव संक्रमण देखा पर्दछ। यदि सावधानी अपनाइएन भने कृषि कामदार, पशु चिकित्सक र परिवारका सदस्यहरू - विशेष गरी बच्चाहरू - वास्तविक जोखिममा हुन्छन्।
दादको निदान र उपचार
निदान सामान्यतया विशेषता क्लिनिकल घाउहरूको आधारमा गरिन्छ, तर निर्णायक पहिचानको लागि माइकोलोजिकल परीक्षण आवश्यक पर्दछ - या त प्रत्यक्ष माइक्रोस्कोपी वा सक्रिय घाउ साइटहरूबाट उखेलिएका कपाल र छाला स्क्र्यापिङहरूको फंगल कल्चर। उपचार विकल्पहरूमा माइकोनजोल वा क्लोट्रिमाजोल जस्ता सामयिक एन्टिफंगल एजेन्टहरू, साथै प्रणालीगत एन्टिफंगल औषधिहरू समावेश छन्। धेरै देशहरूमा एनिलकोनाजोल एक मात्र इजाजतपत्र प्राप्त सामयिक उत्पादन हो र निरन्तर रूपमा लागू गर्दा प्रभावकारी हुन्छ। वसन्तमा बाहिर निस्केपछि जनावरहरू प्रायः आत्म-उपचार गर्छन्, किनकि दादको फङ्गा पराबैंगनी प्रकाशले मार्छ।
उपचारको लागि सामान्यतया धेरै हप्ताको आवेदन आवश्यक पर्दछ। केही देशहरूमा खोप उपलब्ध छ र पहिले नै संक्रमित जनावरहरूमा क्लिनिकल संकेतहरू कम गर्न र उपचारात्मक रूपमा दुवै रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। सम्पूर्ण बथानको खोप सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ, किनकि आंशिक खोपले संवेदनशील व्यक्तिहरूलाई संक्रमणको दबाब कायम राख्न बाध्य पार्छ।
एस्परगिलोसिस
एस्परगिलोसिस एक अधिक गम्भीर र सम्भावित रूपमा घातक फंगल रोग हो। यो एस्परगिलोस प्रजातिहरू - मुख्यतया एस्परगिलोस फ्युमिगाटस - को कारणले हुन्छ जुन सामान्यतया माटो, सड्ने वनस्पति, बीउ, अन्न र भण्डारण गरिएको घाँसमा पाइने स्याप्रोबिक फिलामेन्टस फङ्गी हो। छालालाई लक्षित गर्ने दादको विपरीत, एस्परगिलोसिस मुख्यतया आन्तरिक संक्रमण हो। फङ्गसले ठूलो मात्रामा सूक्ष्म हावामा पाइने बीजाणुहरू उत्पादन गर्दछ जुन सास फेर्दा, श्वासप्रश्वास मार्गमा गहिरो रूपमा प्रवेश गर्न सक्छ।
सबैभन्दा सामान्य रूपहरूमा कुखुरा र अन्य चराहरूमा हुने फुफ्फुसीय संक्रमण, गाईवस्तुमा हुने माइकोटिक गर्भपतन, घोडाहरूमा गटुरल पाउच माइकोसिस र माइकोटिक केराटाइटिस, र कुकुर र बिरालोहरूमा हुने साइनोनासल वा फुफ्फुसीय संक्रमण समावेश छन्।
कुखुरामा, साना चल्लाहरूमा यो रोगलाई प्रायः ब्रुडर निमोनिया भनिन्छ। यसले प्रायः फोक्सो र हावाको थैलीलाई असर गर्छ, जसले गर्दा तन्तुमा सेतो देखि पहेंलो पट्टिका र नोड्युलहरू उत्पादन हुन्छन्, र प्रभावित बथानमा उच्च मृत्युदर निम्त्याउन सक्छ। कुखुरामा कुनै प्रभावकारी उपचार छैन।
गाईवस्तुमा, एस्परगिलोसिस स्तनशोथ, प्लेसेन्टाइटिस, पखाला, आँखाको संक्रमण, वा माइकोटिक निमोनियाको रूपमा देखा पर्न सक्छ। गर्भावस्थाको दोस्रो वा तेस्रो त्रैमासिकमा गर्भपतन पनि वर्णन गरिएको छ, ब्रोन्कोप्न्यूमोनिया र छालाको सूजन जस्ता भ्रूण घाउहरू परीक्षण गर्दा अवलोकन गरिएको छ।
घोडाहरूमा, प्राथमिक चिन्ता गटुरल पाउच माइकोसिस हो। यो प्रायः आराम गरिरहेको घोडामा नाकबाट रक्तस्राव, नाकबाट पानी निस्कने र निल्न गाह्रो हुने द्वारा विशेषता हो। जब संक्रमण मस्तिष्क र अप्टिक नर्भमा फैलिन्छ, लोकोमोटर गडबडी र अन्धोपन पनि हुन सक्छ। घोडाहरूमा एस्परगिलोसिस द्रुत रूपमा घातक हुन सक्छ जब संक्रमणले पेटको थैलीमा रक्तनलीहरूको भित्ताहरूमा पूर्ण रूपमा आक्रमण गर्छ।
एस्परगिलोसिस एक गैर-संक्रामक रोग हो - यो जनावरबाट जनावरमा फैलिँदैन। यो व्यक्तिगत वातावरणीय एक्सपोजर मार्फत प्राप्त हुन्छ, विशेष गरी ढुसी लागेको फोहोर, दाना र जैविक पदार्थमा सर्वव्यापी हुने फंगल बीजाणुहरू सास फेरेर। यसले वातावरणीय व्यवस्थापनलाई, अलगावको सट्टा, नियन्त्रणको केन्द्रीय स्तम्भ बनाउँछ।
दुग्ध बाछाहरूमा प्रसारण सामान्यतया दूषित दाना वा ओछ्यान मार्फत हुन्छ, र उच्च आर्द्रता र कमजोर भेन्टिलेसन जस्ता वातावरणीय अवस्थाहरूले फंगसको वृद्धि र फैलावटलाई सहज बनाउँछ। ढुवानी वा दूध छुटाउने कारणले गर्दा इम्युनोकम्प्रोमाइज्ड वा तनावग्रस्त बाछोहरू संक्रमणको लागि बढी संवेदनशील हुन्छन्। कुखुरामा, ढुसी लागेको ओछ्यान, दूषित दाना, र अपर्याप्त भेन्टिलेसन प्राथमिक जोखिम कारकहरू हुन्। घोडाहरूमा, कमजोर भेन्टिलेसन, उच्च आर्द्रता, तातो तापक्रम, लामो समयसम्म एन्टिबायोटिक प्रयोग, र अन्य रोगहरूबाट हुने इम्युनोसप्रेसन जस्ता कारकहरूले जनावरहरूलाई संक्रमणको लागि अग्रसर बनाउँछन्।
एस्परगिलोसिसको निदानको लागि प्रयोगशाला पुष्टिकरण आवश्यक पर्दछ किनभने एस्परगिलस फंगस वातावरणमा यति सामान्य छ कि यसको उपस्थिति मात्र संक्रमणको पर्याप्त प्रमाण होइन। निदान तन्तु आक्रमण प्रदर्शनमा निर्भर गर्दछ; जीवको अलगाव मात्र अपर्याप्त छ। फंगल कल्चर, श्वासप्रश्वास स्रावको सूक्ष्म परीक्षण, साइटोलोजिकल परीक्षण, र रेडियोग्राफिक इमेजिङ सामान्यतया सँगै प्रयोग गरिन्छ। घोडाहरूमा, गटुरल पाउचहरूको एन्डोस्कोपिक परीक्षण प्राथमिक निदान उपकरण हो।
एजोल एन्टिफंगलहरू सामान्यतया रोजाइको उपचार हुन्। पहिलो-लाइन विकल्पहरूमा इट्राकोनाजोल, भोरिकोनाजोल, पोसाकोनाजोल, लिपोसोमल एम्फोटेरिसिन बी, र टेरबिनाफाइन समावेश छन्। गटुरल पाउच माइकोसिस भएका घोडाहरूमा, सामयिक एन्टिफंगल थेरापी एन्डोस्कोप मार्फत सिधै घाउमा प्रशासित गर्न सकिन्छ। बेलुन-टिप्ड क्याथेटर वा कोइल एम्बोलस प्रयोग गरेर प्रभावित धमनीहरूलाई बन्द गरेर घातक रक्तस्राव घटनालाई रोक्न सकिन्छ। कुखुरामा, व्यक्तिगत उपचार सामान्यतया व्यावसायिक स्तरमा अव्यावहारिक र अप्रभावी हुन्छ - फोकस प्रदूषणको स्रोत हटाउन र वातावरण सुधार गर्नमा हुनुपर्छ।
एस्परगिलोसिस व्यवस्थापनमा बढ्दो चिन्ताको विषय एन्टिफंगल प्रतिरोध हो। कृषिमा एजोल फङ्गिसाइडको प्रयोगले एजोल-प्रतिरोधी एस्परगिलोसिसमा योगदान पुर्याउन सक्छ, र वातावरण र मानव र पशु चिकित्सा दुवैमा एन्टिफंगल प्रयोगले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधमा योगदान पुर्याउँछ। यसले उपयुक्त निदान र लक्षित थेरापी - अनुभवजन्य उपचारको सट्टा - बढ्दो रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
फंगल रोगहरूको लागि रोकथाम रणनीतिहरू
फंगल रोगहरू रोक्नु स्थापित संक्रमणहरूको उपचार गर्नु भन्दा धेरै प्रभावकारी र किफायती छ, विशेष गरी एस्परगिलोसिसको अवस्थामा जहाँ उपचारको परिणाम प्रायः अनिश्चित हुन्छ। निम्न अभ्यासहरू प्रजातिहरूमा व्यापक रूपमा लागू हुन्छन्।
वातावरणीय स्वच्छता र आवास व्यवस्थापन
फंगल बीजाणु स्रोतहरू पहिचान गर्ने र हटाउने, उचित भेन्टिलेसन कायम राख्ने, फोहोरको ओसिलोपन नियन्त्रण गर्ने, र दानामा मोल्ड इन्हिबिटरहरू प्रयोग गर्ने एस्परगिलोसिसको लागि प्रमुख निवारक रणनीतिहरू हुन्। दादको लागि, भवनहरू र हेरचाह गर्ने र भाँडाकुँडा खुवाउने कीटाणुरहित गर्न फेनोलिक कीटाणुनाशक वा सोडियम हाइपोक्लोराइट सिफारिस गरिन्छ। भवनहरूलाई पातलो कास्टिक सोडा घोलले पनि स्प्रे गर्न सकिन्छ। भण्डारण घनत्व घटाउने र प्राकृतिक सूर्यको प्रकाशको जोखिमलाई अधिकतम बनाउने - जसले दादको बीजाणुहरूलाई मार्छ - अतिरिक्त उपायहरू हुन्। कुखुराको लागि, ढुसी लागेको ओछ्यान कहिल्यै प्रयोग गर्नु हुँदैन, र दूषित सतहहरूमा एनिलकोनाजोल वा अन्य फङ्गिसाइडल कीटाणुनाशकहरू छर्कनु वा धुवाँ दिनु पर्छ।
जैविक सुरक्षा र बथान व्यवस्थापन
जैविक सुरक्षा उपायहरूले बथान भित्र दादको परिचय र प्रसारणलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्दछ। सबै नयाँ जनावरहरूलाई कम्तिमा दुई हप्ताको लागि क्वारेन्टाइनमा राख्नुपर्छ, र दादको बारेमा तिनीहरूको स्वास्थ्य स्थिति परिचय गर्नु अघि प्रमाणित गर्नुपर्छ। साझा उपकरणहरू - ब्रश, हल्टर, क्लिपरहरू - प्रयोगको बीचमा वा पशु-विशिष्ट राख्नुको बीचमा कीटाणुरहित गर्नुपर्छ। बन्द बथान नीति लागू गर्नु र जनावरहरू खरिद गर्नु अघि उत्पत्तिको बथानको स्वास्थ्य स्थिति जाँच गर्नु प्रभावकारी दीर्घकालीन उपायहरू हुन्।
खोप र पोषण समर्थन
दाद विरुद्ध खोप केही देशहरूमा उपलब्ध छ र यो एक उपयोगी रोकथाम उपाय हुन सक्छ। जहाँ उपलब्ध छ, १०-१४ दिनको फरकमा दिइने दुई खुराकको खोप कोर्सले तीन हप्ता भित्र सुरक्षा स्थापित गर्न सक्छ, फिल्ड रिपोर्टहरूले सिफारिस गरिएको पाठ्यक्रम पछि टिकाऊ प्रतिरक्षा सुझाव दिन्छ। पोषण समर्थन - भिटामिन ए, ई, र सेलेनियमको पर्याप्त स्तर सहित - प्रतिरक्षा क्षमता र छालाको अखण्डता कायम राख्न मद्दत गर्दछ, जनावरहरूलाई फंगल आक्रमणको लागि बढी प्रतिरोधी बनाउँछ। खराब पोषण लगातार दाद र एस्परगिलोसिस दुवैको प्रकोपमा जोखिम कारकको रूपमा देखा पर्दछ।
कृषि कामदारहरूको सुरक्षा
दादको जुनोटिक प्रकृतिको अर्थ फार्ममा मानव सुरक्षा वैकल्पिक होइन। संक्रमित जनावरहरूलाई ह्यान्डल गर्ने जो कोहीले पनि पन्जा लगाउनु पर्छ, उपचार पछि राम्ररी धुनु पर्छ, र संक्रमित जनावरहरूमा प्रयोग हुने ब्रश वा उपकरणहरू लेबल गरिएको छ र सामान्य प्रयोगका वस्तुहरूबाट अलग राखिएको छ भनी सुनिश्चित गर्नु पर्छ। जुनोटिक प्रभावहरू गम्भीर छन् - एक पटक फार्ममा दाद पुष्टि भएपछि, फार्म कर्मचारीहरू र विशेष गरी बच्चाहरूमा फैलिनबाट रोक्न सबै सावधानीहरू अपनाउनु पर्छ। जनावरको सम्पर्क पछि ह्यान्डलरहरूमा देखा पर्ने कुनै पनि शंकास्पद गोलाकार, चिलाउने छालाको घाउहरू तुरुन्तै एक चिकित्सा पेशेवरद्वारा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
पशुधन फार्महरूमा फंगल रोगहरूको आर्थिक प्रभाव
फंगल संक्रमणले वास्तविक आर्थिक लागत बोक्छ जुन पशु चिकित्सा बिलभन्दा धेरै टाढा फैलिन्छ। दादको लागि, मुख्य क्षति कम छालाको मूल्य र सक्रिय घाउ भएका गाईवस्तुहरूलाई बजारमा पठाउन ढिलाइको कारणले हुन्छ। संक्रमणको सक्रिय चरणमा वृद्धि दर पनि प्रभावित हुन्छ। देखिने घाउ भएका गाईवस्तुहरूलाई प्रवेश प्रतिबन्धहरूको सामना गर्न देखाउनुहोस्, र प्रभावित जनावरहरूलाई हप्तादेखि महिनासम्मको विस्तारित व्यवस्थापन अवधि आवश्यक पर्न सक्छ। विशेष गरी कुखुरामा हुने एस्परगिलोसिसले बथानको ठूलो भागमा मृत्युदर निम्त्याउन सक्छ, जसमा बाँचेकाहरूको संख्या दीर्घकालीन हृदयाघातको कारणले गर्दा प्रायः सामान्य भन्दा कम हुन्छ। गाईवस्तुमा, माइकोटिक गर्भपतनले प्रत्यक्ष र महत्त्वपूर्ण प्रजनन क्षतिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। उपचारको लागत - दूषित ओछ्यान प्रतिस्थापन, कीटाणुरहित सुविधाहरू, र भेन्टिलेसन प्रणाली सुधार - लाई पनि प्रकोपको समग्र बोझमा समावेश गर्नुपर्छ। रोकथाम र प्रारम्भिक पहिचानमा लगानी गर्नाले प्रतिक्रियाशील उपचार भन्दा राम्रो प्रतिफल प्रदान गर्दछ।
