डा केदार कार्की
दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। अझ दसैँमा खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, कुखुरा र राँगाको मासुका विभिन्न परिकार खाने चलन नेपाली समाजमा विशेष छ। परिवार र आफन्तसँग बसेर मीठोमसिनो खानु दसैँको रमाइलो पक्ष हो। तर, स्वादको रमाइलोमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दा भने चाडपर्वको खुसीसँगै स्वास्थ्य समस्या पनि थपिन सक्छ।मासु प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ लगायतका पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर, आवश्यकताभन्दा बढी मासु खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैन। मासुको मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्छ।सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि एकपटकको खानामा करिब ७५ देखि १०० ग्राम पकाएको मासु एउटा व्यावहारिक परिमाण हुन सक्छ। यो सबैका लागि अनिवार्य मात्रा भने होइन।
दसैँमा खसी, बोका, राँगा, च्याङ्ग्रा र बङ्गुरको मासुको प्रयोग बढी हुने गर्छ। यस्ता मासुमध्ये धेरै रातो मासुमा पर्छन्। रातो मासुमा प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ पाइन्छ। तर, बोसोयुक्त मासु धेरै खाँदा स्याचुरेटेड फ्याटको सेवन बढ्न सक्छ, जसले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढाउन र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ।
त्यसैले रातो मासुको मात्रा नियन्त्रण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। यसको विकल्पमा छाला हटाइएको कुखुराको मासु, माछा, दाल तथा गेडागुडी खान सकिन्छ। तर, सेतो मासु भन्दैमा जति खाए पनि हुन्छ भन्ने होइन। पकाउने तरिका र खाने मात्रा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
दशैंको आगमनसँगै नेपाली परिवारमा मासु परिक्रमा गर्ने तयारी पनि सुरु हुन्छ। विशेष गरी दशैंमा खसीको मासु खाने चलन भएकोले धेरैजसो घरहरूमा फरक-फरक स्वादका परिकारहरू बनाइन्छ।खसीको मासुलाई स्वादिष्ट बनाउन धेरै जटिल विधि अपनाउनुपर्छ। सही मसला र खाना पकाउने विधिहरू मिलाएर घरमै स्वादिष्ट मासु तयार गर्न सकिन्छ।
आवश्यक सामग्री:
यसका लागि खसीको मासु, प्याज, टमाटर, अदुवा, लसुन, धनियाँ, जीरा, सुकेको खुर्सानी, बेसार, नुन, खुर्सानीको धुलो, गरम मसला, तोरीको तेल, तेजपत्ता, सुकमेललगायतका मसला आवश्यक पर्छ ।
यसरी पकाउनुहोस्:
सबैभन्दा पहिले जीरा र धनियाँलाई पिसेर त्यसमा अदुवा र लसुन मिसाउने । तयार भएको मसलालाई मासुमा राखेर राम्ररी मोल्ने । त्यसमा नुन, बेसार र केही तेल थपेर फेरि राम्रोसँग मिसाएपछि केही समय छोपेर राख्ने ।
अब अर्को भाँडामा तेल तताएर प्याज हाल्ने । प्याज हल्का खैरो भएपछि तेजपत्ता, सुकमेललगायतका साबुत मसला हालेर केहीबेर भुट्ने । त्यसमा मसलामा मोलिएको मासु राखेर राम्रोसँग चलाउँदै पकाउने ।
मासु केहीबेर पाकेपछि तयार पारिएको प्याज–टमाटरको पेस्ट र गरम मसला थप्ने । सबै सामग्री राम्ररी मिसाएर भाँडालाई छोप्ने र मासु राम्रोसँग पाकुन्जेल पकाउने ।
मासु नरम भएपछि आवश्यकताअनुसार झोल वा सुख्खा बनाएर निकाल्न सकिन्छ । यसरी सामान्य सामग्री र सही पकाउने विधि अपनाउँदा दशैँका लागि घरमै स्वादिलो खसीको मासु तयार गर्न सकिन्छ ।
मासुको सेवनबाट विभिन्न स्वास्थ्य लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसमा हाम्रो शरीरका लागि आवश्यक प्रोटिन, भिटामिन, खनिज पदार्थ तथा एमिनो एसिडजस्ता महत्वपूर्ण पोषक तत्वहरू पाइन्छन्। यी पोषक तत्वले शरीरको वृद्धि, विकास, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास तथा समग्र स्वास्थ्य कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछन्।
मासु सेवन सधैँ स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ भन्ने धारणा पूर्ण रूपमा सही होइन। सन्तुलित मात्रामा सुरक्षित तरिकाले तयार पारिएको मासु सेवन गर्दा शरीरलाई आवश्यक पोषण प्राप्त हुन्छ। विशेषगरी खेलाडी तथा शारीरिक व्यायाम गर्ने व्यक्तिहरूका लागि मासु प्रोटिनको महत्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छ।
यद्यपि, अत्यधिक मासु सेवन, विशेषगरी प्रशोधित मासु तथा रातो मासुको बढी उपभोगले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। विभिन्न अध्ययनले प्रशोधित मासुको नियमित सेवनलाई आन्द्राको क्यान्सरको बढ्दो जोखिमसँग सम्बन्धित देखाएका छन्। त्यसैगरी, अत्यधिक बोसोयुक्त मासुको सेवनले कोलेस्ट्रोलको समस्या तथा मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउन सक्छ।
मासु खाँदा बिरामी हुनबाट कसरी बच्ने?
दूषित वा राम्ररी नपाकेको मासु सेवन गर्दा खाद्य विषाक्तता, साल्मोनेला, ई. कोलाईलगायतका ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण तथा परजीवीबाट हुने रोगको जोखिम हुन्छ।
मासुबाट हुने स्वास्थ्य जोखिम कम गर्न खरिद, भण्डारण, सरसफाइ, पकाउने तरिका तथा सेवनको मात्रामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
१. मासु खरिद गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
सफा पसल छान्ने : झिँगा नलाग्ने, धुलोबाट सुरक्षित तथा सरसफाइको उचित व्यवस्था भएको मासु पसलबाट मात्र मासु खरिद गर्नुपर्छ। सम्भव भएसम्म चिस्यान व्यवस्थापन तथा रेफ्रिजरेसनको सुविधा भएको पसल रोज्नुपर्छ।
रङ र गन्ध जाँच्ने : ताजा मासुको रङ सामान्य तथा प्राकृतिक हुनुपर्छ। अस्वाभाविक रूपमा हरियो, कालो वा अन्य रङ देखिएको, दुर्गन्ध आएको तथा चिप्लो भएको मासु खरिद गर्नु हुँदैन। यद्यपि, रङ र गन्ध सामान्य देखिँदैमा मासु पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ भन्ने निश्चित हुँदैन।
रोगी पशुपन्छीको मासु नखाने : बिरामी भएर मरेका वा संक्रमण भएको आशंका गरिएका पशुपन्छीको मासु कुनै पनि अवस्थामा सेवन गर्नु हुँदैन। सम्भव भएसम्म पशु चिकित्सकीय परीक्षण गरिएको मासु खरिद गर्नुपर्छ।
२. मासुको भण्डारण र सरसफाइ
तुरुन्त चिसोमा राख्ने : मासु खरिद गरेर ल्याएपछि ढिलो नगरी फ्रिज वा फ्रिजरमा राख्नुपर्छ। मासुलाई सफा, बन्द भाँडामा राखेर अन्य खानेकुराबाट अलग गर्नुपर्छ।
क्रस-दूषितताबाट बच्ने : काँचो मासु काट्न प्रयोग गरिएको अचानो तथा चक्कुमा सफा नगरी फलफूल, सलाद वा पकाएको खानेकुरा काट्नु हुँदैन।
हात र भाँडाकुँडा सफा गर्ने : काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ। मासु काट्न प्रयोग गरिएका चक्कु, अचानो तथा अन्य भाँडाकुँडा पनि राम्ररी सफा गर्नुपर्छ।
काँचो र पकाएको मासु छुट्टै राख्ने : काँचो मासुको रस पकाएको खानेकुरामा पर्न दिनु हुँदैन। काँचो मासुलाई बन्द भाँडामा राखेर फ्रिजको तल्लो भागमा भण्डारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।काँचो मासु पानीले पखाल्दा ब्याक्टेरिया भान्साका अन्य सतहमा फैलिन सक्ने भएकाले अनावश्यक रूपमा पखाल्नु हुँदैन।
३. मासु पकाउने र सेवन गर्ने सही तरिका
भित्री भागसम्म राम्ररी पकाउने : मासुलाई बाहिरी भाग मात्र नभई भित्री भागसम्म सुरक्षित तापक्रममा पुग्ने गरी पकाउनुपर्छ।कुखुराको मासु कम्तीमा ७४ डिग्री सेल्सियस तथा किमा बनाइएको मासु कम्तीमा ७१ डिग्री सेल्सियसको आन्तरिक तापक्रमसम्म पकाउनु उपयुक्त हुन्छ। अन्य मासुको सुरक्षित तापक्रम त्यसको प्रकारअनुसार फरक हुन सक्छ।
बासी मासु पटक–पटक तताएर नखाने : पकाएको मासुलाई लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन। बाँकी रहेको मासु समयमै फ्रिजमा राख्नुपर्छ र पुनः सेवन गर्दा राम्ररी तताउनुपर्छ।धेरै दिनसम्म भण्डारण गरिएको, दुर्गन्ध आएको वा बिग्रिएको आशंका भएको मासु सेवन गर्नु हुँदैन।
मात्रा र मसलामा ध्यान दिने : अत्यधिक चिल्लो, पिरो तथा धेरै मसलादार मासु बढी मात्रामा सेवन गर्दा केही व्यक्तिमा अपच, पेट पोल्ने तथा पाचनसम्बन्धी समस्या हुन सक्छ।मासु सन्तुलित मात्रामा सेवन गर्नुका साथै तरकारी, फलफूल तथा रेसायुक्त खानेकुरा पनि खानुपर्छ।
मासु खाएपछि बिरामी भए के गर्ने?
मासु सेवन गरेपछि पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने वा ज्वरो आउनेजस्ता लक्षण देखिएमा खाद्य विषाक्तता वा अन्य संक्रमण भएको हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन पर्याप्त मात्रामा सुरक्षित पानी, झोलिलो खानेकुरा तथा पुनर्जलीय झोल (ओआरएस) सेवन गर्नुपर्छ।
लगातार बान्ता हुने, दिसामा रगत देखिने, उच्च ज्वरो आउने, अत्यधिक पेट दुख्ने वा शरीरमा पानीको कमीका लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका व्यक्तिहरूमा यस्ता लक्षण देखिएमा थप सतर्कता अपनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष:
दसैँमा अत्यधिक उपभोग र चाडपर्वको भिडभाडका कारण यो विषय धेरै बाहिर आउने भए पनि, मासुको छनोट, स्वच्छता, ताजकी र सन्तुलित मात्रा बारेको सतर्कता वर्षको ३६५ दिन नै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।चाडपर्वको उल्लाসसँगै आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै सन्तुलित आहार, ताजा मासुको छनोट र नियमित जीवनशैली अपनाउनु नै यस्ता बहसविरुद्धको उत्तम उपाय हो।
