डा. केदार कार्की
दशैं भनेपछि मासु नआउने कुरै भएन । दशैंमा अरु चाडपर्वको तुलनामा धेरै मासुको प्रयोग हुन्छ । खसी, कुखुरा, राँगा, बंगुर, हाँस लगायतको मासु दशैंमा धेरै मात्रामा खपत हुन्छ । तर, मासु खाँदा विचार पु¥याइएन भने बिरामी पनि पर्न सकिन्छ । त्यसैले मासु खाँदा धेरै विचार गर्नुपर्छ ।
मासु हाम्रो भोजनको महत्वपूर्ण स्रोत हो । यसमा प्रोटिन, भिटामिन, खनिज तथा शरीरको वृद्धि र विकासका लागि आवश्यक विभिन्न पोषक तत्व पाइन्छन् । उचित मात्रा र सुरक्षित तरिकाले सेवन गरिएको मासु स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन सक्छ । तर, काँचो, दूषित वा राम्ररी नपाकेको मासु सेवन गर्दा खाद्य विषाक्तता, ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ ।
विशेषगरी साल्मोनेला, ई. कोलाई, क्याम्पिलोब्याक्टर, क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स, स्टेफिलोकोकस र लिस्टेरिया जस्ता जीवाणुबाट संक्रमण हुन सक्छ । गर्भवती महिला, साना बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिमा यस्तो संक्रमण अझ गम्भीर हुन सक्छ ।
त्यसैले मासु खानै नहुनेभन्दा पनि मासु कसरी खरिद गर्ने, कसरी भण्डारण गर्ने र कसरी पकाउने भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ । चाडपर्वका बेला भने विशेष ध्यान दिन जरुरी छ ।
साल्मोनेलाबाट कसरी बच्ने ?
साल्मोनेला ब्याक्टेरियाले साल्मोनेलोसिस नामक संक्रमण गराउँछ । यसले विशेषगरी पखाला, पेट दुख्ने, ज्वरो, वाकवाकी तथा बान्ता गराउन सक्छ । काँचो वा कम पकाएको मासु, कुखुरा तथा अण्डाबाट यसको जोखिम बढी हुन्छ ।
मासु र कुखुरालाई राम्ररी पकाउने, काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुने तथा काँचो र पकाएको खाद्य पदार्थका लागि छुट्टाछुट्टै चक्कु र काट्ने पाटी प्रयोग गर्नुपर्छ ।
क्याम्पिलोब्याक्टरको जोखिम
क्याम्पिलोब्याक्टर पनि खाद्यजन्य पखालाको प्रमुख कारण हो । काँचो वा आधा पकाएको कुखुरा तथा मासुबाट यसको संक्रमण हुन सक्छ । काँचो मासुको रस अन्य खानेकुरामा पर्दा पनि संक्रमण फैलिन सक्छ । त्यसैले काँचो मासु र पकाएको खानेकुरा अलग राख्ने तथा मासुलाई भित्री भागसम्म राम्ररी पकाएर मात्र खानुपर्छ ।
ई. कोलाईबाट सावधान
ई. कोलाईका धेरै प्रजाति हानिकारक हुँदैनन् । तर, केही प्रजातिले गम्भीर खाद्य विषाक्तता गराउन सक्छन् । विशेषगरी काँचो वा कम पकाएको भुइँको मासु यसको जोखिममा पर्न सक्छ । मासु राम्ररी पकाउने, भान्साका सतह सफा राख्ने र काँचो तथा पकाएको खाद्य पदार्थबीच क्रस–दूषितता हुन नदिने उपाय अपनाउनुपर्छ ।
क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स
ठूलो परिमाणमा पकाइएको खाना उचित तापक्रममा नराख्दा क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ । यसले पेट दुख्ने र पखाला गराउन सक्छ । त्यसैले पकाएको मासु लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन । बाँकी खाना सुरक्षित तापक्रममा चिस्याएर राख्ने र पुनः सेवन गर्दा राम्ररी तताउने गर्नुपर्छ ।
लिस्टेरियाको जोखिम
लिस्टेरिया ब्याक्टेरियाले दूषित खानाबाट हुने संक्रमण गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा, साना बालबालिका र कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिका लागि गम्भीर हुन सक्छ । काँचो तथा कम पकाएको मासु, कुखुरा, समुद्री खाना र केही खान तयार अवस्थामा रहेका खाद्य पदार्थबाट यसको जोखिम हुन सक्छ । मासु राम्रोसँग पकाउने, फ्रिज सफा राख्ने र काँचो तथा पकाएको खानेकुरा अलग राख्नु यसको रोकथामका महत्वपूर्ण उपाय हुन् ।
सुरक्षित मासु खरिद र पसलको छनौट
मासु खरिद गर्दा पसलको सरसफाइलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ।झिँगा भन्किरहेको, धुलो तथा फोहोर भएको वा उचित रूपमा चिस्यानमा नराखिएको पसलबाट मासु किन्नु हुँदैन।मासुको रङ, गन्ध र अवस्था राम्ररी हेर्नुपर्छ; अस्वाभाविक रङ (जस्तै हरियो वा प्याजी) देखिएको, अमिलो वा गन्हाएको मासु प्रयोग गर्नु हुँदैन।बिरामी भएर मरेका वा संक्रमित पशुपक्षीको मासु कुनै पनि अवस्थामा खानु हुँदैन।
क्रस–दूषितताबाट बच्ने (काँचो र पकाएको मासु अलग राख्ने)
खाद्य विषाक्तताको प्रमुख कारणमध्ये एक क्रस–दूषितता हो।काँचो मासु काटेको चक्कु वा अचानोमा सिधैं फलफूल, सलाद वा काँचै खाने अन्य सामग्री काट्नु हुँदैन।काँचो मासुको रस पकाएको खाना वा अन्य खाद्य पदार्थमा नपर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।फ्रिजमा राख्दा पनि काँचो मासुलाई छुट्टै ¥याक वा तल्लो भागमा र पाकेका वा तयार खानेकुरालाई माथिल्लो भागमा राख्नुप उपयुक्त हुन्छ।
राम्ररी पकाउने र भण्डारण गर्ने तरिका
मासु खाँदा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त्यसलाई भित्री भागसम्म राम्रोसँग पकाउनु हो। आधा पकाएको वा काँचो मासुमा हानिकारक जीवाणु तथा परजीवी जीवित रहन सक्छन्।पकाएको मासुलाई लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन। बाँकी रहेको खाना उचित तरिकाले चिसोमा राख्ने र पुनः सेवन गर्दा राम्ररी तताउने गर्नुपर्छ।मासु किनेर ल्याएपछि सकेसम्म छिटो फ्रिज वा फ्रिजरमा हावा नछिर्ने भाँडामा छोपेर राख्नुपर्छ।
स्वास्थ्य समस्या र जोखिमबाट बचावट
काँचो, दूषित वा राम्ररी नपाकेको मासु सेवन गर्दा साल्मोनेला, ई. कोलाई, क्याम्पिलोब्याक्टर, लिस्टेरिया जस्ता जीवाणुबाट खाद्य विषाक्तता र ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण हुन सक्छ।गर्भवती महिला, साना बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिहरूमा यस्तो संक्रमण अझ गम्भीर हुन सक्ने हुनाले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।अत्यधिक चिल्लो, पिरो र मसलादार मासु धेरै परिमाणमा सेवन गर्दा अपच, ग्यास्ट्रिक तथा पेटसम्बन्धी समस्या हुन सक्छ।
मासु खाएपछि समस्या देखिएमा अपनाउने अपनाउने उपाय
मासु सेवन गरेपछि पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने, ज्वरो आउने वा शरीरमा पानीको कमी हुने जस्ता लक्षण देखिएमा प्रशस्त झोल पदार्थ तथा ओआरएस सेवन गर्नुपर्छ।लक्षण गम्भीर भएमा, लगातार रहिरहेमा वा बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिमा देखिएमा तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
दसैंलाई विशेषगरी ‘मासुको चाड’ का रूपमा मनाउने गरिन्छ। चाडपर्वको समयमा अत्यधिक मात्रामा मासुका परिकार खाइने हुनाले जनस्वास्थ्यमा विभिन्न किसिमका जोखिमहरू देखा पर्न सक्छन्। यस विषयमा जनस्वास्थ्यका प्रमुख जोखिमहरू र अपनाउनुपर्ने सावधानीहरू यसप्रकार छन्:
जनस्वास्थ्यका प्रमुख जोखिमहरू
अस्वस्थकर मासुको उपभोग: अव्यवस्थित वधशाला र अस्वस्थकर पशुको मासु सेवन गर्दा विभिन्न हानिकारक जीवाणु (Bacteria) र परजीवी (Parasites) हरू शरीरमा प्रवेश गर्ने जोखिम हुन्छ।
फुड पोइजनिङ (Food Poisoning): मासुलाई उचित तापक्रममा भण्डारण नगर्र्दा वा धेरै दिनसम्म राखेर खाँदा झाडापखाला, बान्ता र पेट दुख्ने समस्या देखिन सक्छ।
क्रोनिक रोगहरूको जोखिम: धेरै बोसोयुक्त र रातो मासु (जस्तै: खसी, राँगाको मासु) को अत्यधिक सेवनले रक्तचाप (Blood Pressure), युरिक एसिड र रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा अचानक बढाउन सक्छ।
पाचनसम्बन्धी समस्या: चाडबाडमा मासुको मात्रा अत्यधिक र फाइबरयुक्त खानेकुरा (सागसब्जी, सलाद, फलफूल) कम हुँदा अपच, ग्यास्ट्रिक र कब्जियतको समस्या हुन सक्छ।
अपनाउनुपर्ने सावधानीहरू
दसैंमा खानपान गर्दा र मासु छनोट गर्दा निम्न कुराहरूमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
मासु खरिद गर्दा: स्वास्थ्य परीक्षण गरिएको प्रमाणित (Certified) वा स्वस्थ देखिने पशुको ताजा र सफा मासु मात्र रोज्नुहोस्। नीलो, कालो वा गन्हाउने मासु प्रयोग नगर्नुहोस्।
भण्डारण र तयारी:
मासु छुनुअघि र पछि हात राम्रोसँग साबुनपानीले धुनुहोस्।काँचो मासु र पाकेको खानेकुरा राख्ने भाँडाकुँडा तथा चक्कु/कटिङ बोर्ड छुट्टाछुट्टै प्रयोग गर्नुहोस्।मासुलाई डिप फ्रिजमा उपयुक्त तापक्रममा मात्र सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्नुहोस्।
पकाउने र खाने तरिका:
मासुलाई मज्जाले पाक्ने गरी (Well-cooked) मात्र खानुहोस्। काँचो वा राम्रोसँग नपाकेको मासुमा हानिकारक कीटाणुहरू जीवितै रहन सक्छन्।धेरै तेल, मसला र रंग प्रयोग गरेर तारेको वा भुटेको भन्दा उमालेको वा ग्रेभी भएको मासु स्वास्थ्यका लागि बढी फाइदाजनक हुन्छ।धेरै दिन पुरानो वा बारम्बार तताएको मासु नखानुहोस्।
सन्तुलित आहार:
मासुसँगै प्रशस्त मात्रामा हरियो सागसब्जी, सलाद र फलफूल अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुहोस्।पाचन प्रक्रियालाई सहज बनाउन पर्याप्त मात्रामा पानी वा झोलिलो पदार्थ पिउनुहोस्।कलेजो, मिर्गौला, उच्च रक्तचाप, मधुमेह वा युरिक एसिडका पुराना बिरामीहरूले चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम निश्चित मात्रामा मात्र मासु सेवन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
मासु सेवन गरेपछि पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने, ज्वरो आउने वा शरीरमा पानीको कमी हुने जस्ता लक्षण देखिएमा सावधानी अपनाउनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा प्रशस्त झोल पदार्थ तथा ओआरएस सेवन गर्न सकिन्छ । लक्षण गम्भीर भएमा, लगातार रहिरहेमा वा बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिमा देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ ।
मासु आफैंमा ‘बिरामी बनाउने खाना’ होइन । असुरक्षित मासु, गलत भण्डारण, अपर्याप्त पकाइ र खराब सरसफाइले जोखिम बढाउने हो । त्यसैले सफा ठाउँबाट मासु किन्ने, उचित तापक्रममा भण्डारण गर्ने, काँचो र पकाएको मासु अलग राख्ने, हात तथा भाँडाकुँडा सफा गर्ने र मासुलाई राम्ररी पकाएर मात्र सेवन गर्ने बानीले मासुबाट हुने अधिकांश खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिम घटाउन सकिन्छ ।
-1792028052.jpeg)
