डा. केदार कार्की
सार्वजनिक निकाय, शासन व्यवस्था वा निजी संस्था—जहाँसुकै भए पनि नेतृत्व तहमा भ्रष्टाचारको निरन्तरता प्रणालीगत कमजोरी, मानवीय मनोविज्ञान र सांस्कृतिक स्खलनको समिश्रणबाट उत्पन्न हुन्छ।दुःखद यथार्थ के हो भने, उच्च तहमा हुने भ्रष्टाचार एउटा विश्वव्यापी परिघटना हो। यस्तो देखिन्छ कि निकै कम देशहरू मात्र यसबाट अछुतो रहेका छन्।भ्रष्टाचार केवल निर्णय लिने वा नेतृत्वको तहमा रहेका व्यक्तिहरूबाटै हुन सक्छ। त्यसैले, भ्रष्टाचारमा संलग्न व्यक्तिहरू कुनै न कुनै रूपमा नेतृत्वको भूमिकामा रहेको सम्भावना अत्यधिक हुन्छ।
नेपालमा व्याप्त भ्रष्टाचारको स्तर नेपाली समाजलाई गाँजेको नैतिक पतनको परिचायक हो। नेपाली समाज "सबै कुरा आफूले नै पाउनुपर्ने र कब्जा गर्नुपर्ने" मानसिकतामा डुबेको छ, जुन खर्च गर्ने र कमाउने अनन्त होडबाजीमा परिणत भएको छ। पद र शक्ति सार्वजनिक हितका लागि छुट्याइएका स्रोतसाधनमा पहुँच पुर्यातउने र तिनलाई निजी स्वार्थमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम बनेका छन्। हाम्रो देशमा देखिने सत्ताको खिचातानी अब सेवाको भावनाबाट नभई लुटपाटको पालो पर्खने प्रवृत्तिबाट प्रेरित छ भनी निष्कर्ष निकाल्दा अन्यथा नहोला। विभिन्न देशमा सत्ताधारी दलहरू फेरिए पनि भ्रष्टाचारको स्तरमा भने कुनै कमी आएको देखिएको छैन।
भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्न चाहनेहरूले प्रवाह गर्ने सन्देशले पनि यस स्थितिलाई अझ जटिल बनाएको छ। ठगी, हिनामिना, सम्पत्ति शुद्धीकरण, अवैध वित्तीय प्रवाहजस्ता अनेकौं शब्दावली र परिभाषाहरूले भ्रष्टाचारविरुद्धको सन्देशलाई निकै पेचिलो बनाएका छन्! यस्ता शब्दावलीले गर्दा आम नागरिकहरू अलमलमा परेका छन् कि आखिर यो सब के हो। के हामीले यसका लागि 'चोरी' जस्तो सरल शब्द प्रयोग गर्न सक्दैनौं?
अर्को चुनौती के हो भने, विभिन्न विकास साझेदारहरूले अझ व्यापक वा समग्र दृष्टिकोण अपनाउनुको सट्टा जवाफदेहिताको शृङ्खलामा रहेका निगरानी निकायहरूलाई सुदृढ पार्ने कार्यमा मात्र निरन्तर ध्यान केन्द्रित गरिरहेका छन्। महालेखा परीक्षकको कार्यालय वा भ्रष्टाचार विरोधी निकायहरूले प्रायः क्षमता अभिवृद्धिका लागि धेरै सहयोग पाउँछन्, जबकि घटनाक्रमलाई प्रत्यक्ष रूपमा नजिकबाट नियाल्ने लेखापाल र अन्य पेसाकर्मीहरूले भने बाँकी रहेको वा नगण्य सहयोग मात्र पाउँछन्। के हामीले सम्पूर्ण शृङ्खलालाई नै सुदृढ बनाउनु पर्दैन र?
राजनीतिक सुशासनको असफलताले नेपालमा भ्रष्टाचारलाई व्यापक बनाएको छ र यो नै यसको साझा तथा मुख्य जड हो। नेपालका अधिकांश सरकारहरू निर्वाचन आयोग र न्यायपालिकाजस्ता भ्रष्ट र कमजोर संस्थाहरूको माध्यमबाट सत्तामा आउँछन्। भ्रष्ट निर्वाचन प्रणालीमार्फत सत्तामा आएको सरकारले पछि गएर भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्नेछ भन्ने अपेक्षा गर्नु अवास्तविक वा अतिशयोक्तिपूर्ण हुन्छ। दुर्भाग्यवश, अन्त्यमा अन्तर्राष्ट्रिय निर्वाचन पर्यवेक्षकहरूले विश्वलाई यही भन्छन् कि "निर्वाचनहरू सामान्यतया स्वतन्त्र र निष्पक्ष थिए।" यस्तो सरकारको अधीनमा रहेर पेसाकर्मीहरूबाट—उनीहरूको दृढ संकल्प जतिसुकै भए पनि—इमानदारीपूर्वक काम गर्ने अपेक्षा कसरी गर्न सकिन्छ?
यसमा थप समस्या सञ्चारमाध्यमको भूमिकाको पनि छ, जसले स्वतन्त्र मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गर्नुको सट्टा प्रायः कुनै न कुनै पक्ष लिने गरेका छन्। सञ्चारमाध्यमले सामान्यतया "मेरा साथीले गरेको भ्रष्टाचार ठीक छ, तर मेरा शत्रुले गरेको भ्रष्टाचार भने एकदमै नराम्रो हो" भन्ने सोच वा मान्यता अपनाएका छन्।
सार्वजनिक खरिद प्रक्रियाको स्वच्छता सुनिश्चित गर्ने पहिलो कदम भनेको जवाफदेहितासँग जोडिएको सम्पूर्ण शृङ्खलामा मानसिक परिवर्तन ल्याउनु हो। निजी क्षेत्रले यो स्वीकार गर्नुपर्छ कि घुस लिनु वा घुसको माग गर्नु गलत कार्य हो। सम्बन्धित अधिकारीहरूले पनि आफ्नो पदको दुरुपयोग गर्नु (अर्थात् तोकिएको उद्देश्यभन्दा बाहिर गएर पदको प्रयोग गर्नु) गलत हो भन्ने कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ। खरिदसम्बन्धी विज्ञ, लेखापाल, बैंकर, कानुन व्यवसायी तथा समाजका हरेक तह-तप्काका मानिसहरूले यो बुझ्नुपर्छ कि भ्रष्टाचारजन्य गतिविधिमा संलग्न हुनु वा भ्रष्टाचारलाई बढावा दिनु गलत कार्य हो। समाजमा भ्रष्ट व्यक्तिहरूप्रति घृणाको भावना जगाउनुपर्छ र उनीहरूको महिमामण्डन गरिनु हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले स्वतन्त्र र निष्पक्ष रूपमा निर्वाचन गराउन असफल हुने सरकारहरूलाई खुलेर अस्वीकार गर्नुपर्छ; कूटनीतिक शिष्टाचार वा व्यापारिक स्वार्थका कारण उनीहरूले यस्ता कुरालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
फ्रान्सेली अर्थशास्त्री तथा लेखक फ्रेडरिक बास्टियातले भनेझैं, "जब समाजमा मानिसहरूको कुनै समूहका लागि लुटपाट वा अनुचित लाभ लिने कार्य जीवनशैली बन्छ, तब समयक्रममा उनीहरूले त्यसलाई वैधानिकता दिने कानुनी प्रणाली र त्यसको महिमा बढाउने नैतिक मान्यताहरू समेत निर्माण गर्छन्।"
यदि तपाईं राजनीतिक वा व्यावसायिक नेता हुनुहुन्छ भने, "धेरै नेताहरू भ्रष्ट हुन्छन्" भन्ने धारणा राख्ने प्रश्न सुन्दा तपाईंलाई आक्रोश वा असहमति जनाउन मन लाग्न सक्छ। तर दुःखद यथार्थ के हो भने, उच्च तहमा हुने भ्रष्टाचार एक विश्वव्यापी समस्या हो। सायद नै कुनै देश यसबाट अछुतो रहन सकेको छ।
तपाईं आफैँ भ्रष्ट नहुन सक्नुहुन्छ, तर मिलेमतो र भ्रष्टाचारको काम निर्णय लिने वा नेतृत्वको तहमा रहेका व्यक्तिहरूबाट मात्र हुन सक्छ। त्यसैले, भ्रष्टाचारमा संलग्न व्यक्तिहरू कुनै न कुनै रूपमा नेतृत्वमै रहेका हुने सम्भावना धेरै हुन्छ।
पक्कै पनि, पदानुक्रमको तल्लो तहमा रहेका अन्य व्यक्तिहरू पनि भ्रष्टाचारमा संलग्न हुन सक्छन्; तर उनीहरू प्रायः माथिल्लो तहका व्यक्तिको आदेश पालना गरिरहेका हुन्छन्—सम्भवतः कुनै न कुनै व्यक्तिगत लाभका लागि।
वास्तविकता के हो भने, नेताहरू नै निर्णयकर्ता हुन्छन् र उनीहरूसँग निश्चित कार्यहरू कार्यान्वयन गर्ने अधिकार हुन्छ। यदि उनीहरूले यस्ता काममा संलग्न हुने निर्णय गरे भने, उनीहरू भ्रष्टाचारजन्य गतिविधिका लागि मुख्य पात्र बन्न पुग्छन्।
धेरै नेताहरू किन भ्रष्ट हुन्छन् भन्ने प्रश्नको सन्दर्भमा, यहाँ विचार गर्नुपर्ने तीनवटा दृष्टिकोणहरू प्रस्तुत छन्...
पहिलो कुरा, भ्रष्टाचारजन्य गतिविधिमा संलग्न हुने जो कोहीले पनि आफू कारबाहीबाट उम्किन सकिन्छ भन्ने ठानेर नै त्यसो गर्छन्। यदि उनीहरूलाई आफू पर्दाफास हुने, पोल खुल्ने वा पक्राउ पर्ने र आपराधिक कार्यको परिणाम भोग्नुपर्ने कुरामा विश्वास हुन्थ्यो भने, सायद उनीहरू भ्रष्टाचारको कुनै पनि प्रयास गर्नुअघि दुई पटक सोच्ने थिए।
दुःखको कुरा, प्रणाली, नियन्त्रण तथा सन्तुलन र कानुन कार्यान्वयनको अवस्था पहिले जस्तो बलियो छैन। यसले गर्दा, आफूलाई हक नभएको ठूलो धनराशी कुम्ल्याउन चाहनेहरूका लागि यो अवस्था अनुकूल बनेको छ।
कम्पनीहरूले आफ्ना प्रणाली र कार्यविधिहरूको समीक्षा गरी त्यसमा रहेका कमजोरी वा छिद्रहरू बन्द गर्नु र संस्थाभित्र पूर्ण पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ। "नराम्रो काम गर्नेहरू अँध्यारो मन पराउँछन्" भन्ने पुरानो भनाइ याद छ? यो भनाइ त्यस्तो समयसँग सम्बन्धित छ जब आपराधिक कार्यहरू लुकाउन अँध्यारोको सहारा लिइन्थ्यो।
आफ्नो संस्थाबाट भ्रष्टाचार हटाउन चाहने नैतिकवान् व्यावसायिक नेतृत्वले संस्थाभित्रका 'अध्यारो' पक्ष वा क्षेत्रहरू पत्ता लगाउनुपर्छ र ती कुनाहरूमा चौबीसै घण्टा (वर्षभरि नै) उज्यालो प्रकाश पुग्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ। आधुनिक एआई (AI) प्रविधिमार्फत यो काम सजिलै गर्न सकिन्छ।
दोस्रो कुरा, मानिसहरू व्यक्तिगत लोभका कारण आर्थिक अपराध, ठगी र भ्रष्टाचारमा संलग्न हुन्छन्। उनीहरू अझ बढी सम्पत्ति वा लाभ चाहन्छन् र त्यो कसरी प्राप्त हुन्छ भन्ने कुराको वास्ता गर्दैनन्। इमानदारीपूर्वक धेरै सम्पत्ति आर्जन गर्न निकै कडा परिश्रम, जोखिम मोल्ने क्षमता, समर्पण र समयको आवश्यकता पर्छ। लोभी मानिसहरूका लागि यो धेरै गाह्रो काम लाग्छ; त्यसैले उनीहरू बेइमानीपूर्ण तरिकाले छिटो र सजिलै धेरै पैसा कमाउने उपायहरू खोज्न थाल्छन्।
यसले उनीहरूको मूल्य-मान्यतालाई झल्काउँछ—जस्तै उनीहरूको इमानदारीको स्तर, सही र गलत छुट्याउने क्षमता, निष्पक्षताको भावना, कामप्रतिको दृष्टिकोण र नैतिक धरातल। यस्ता सकारात्मक गुण वा मूल्य-मान्यताको अभाव भएका व्यक्तिहरू नै भ्रष्टाचारजन्य गतिविधिमा संलग्न हुने उच्च सम्भावना बोकेका हुन्छन्। मानिसहरूलाई भर्ना गर्दा पहिले उनीहरूको मूल्य-मान्यता र त्यसपछि मात्र सीपलाई हेर्नुपर्छ भन्ने सिद्धान्तबारे तपाईं पक्कै पनि जानकार हुनुहुन्छ। धेरै संस्थाहरूमा भ्रष्टाचार व्याप्त रहेको आजको समयमा, कर्मचारी छनोट प्रक्रियाकै क्रममा तपाईंको कम्पनीले अपेक्षा गरेको मूल्य-मान्यता नभएका व्यक्तिहरूलाई पहिचान गरी हटाउने संयन्त्र स्थापना गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उनीहरू कहिल्यै पनि तपाईंको कम्पनीमा प्रवेश नगरून् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ; किनभने एकपटक भित्र प्रवेश गरिसकेपछि उनीहरूलाई बाहिर निकाल्न निकै कठिन हुन्छ।
तेस्रो कुरा, नेतृत्व तहका व्यक्तिहरू भ्रष्टाचारमा संलग्न हुनुको कारण यो हो कि अरूले पनि त्यही गरिरहेका हुन्छन् र सजिलै उम्किरहेका हुन्छन्। जब मानिसहरूले शंकास्पद वा गलत कामहरू सजिलै गर्न सकिन्छ र कारबाहीबाट बच्न सकिन्छ भन्ने देख्छन्, तब उनीहरू पनि आफ्नो भाग्य अजमाउन प्रेरित हुन्छन्।
यसले तपाईंको संस्थामा तपाईंले हुर्काएको—वा मौलाउन दिएको—कार्य-संस्कृतिलाई दर्शाउँछ। यदि तपाईंको कम्पनीको संस्कृतिले मानिसहरूलाई आफूखुसी काम गर्न दिने र जवाफदेही नबनाउने वातावरण सिर्जना गर्छ भने, वा नेतृत्वले उदाहरण प्रस्तुत गरेर नेतृत्व नगरेको (अर्थात् "मैले भनेको मान, मैले गरेको जस्तो नगर" भन्ने सोच राख्ने) अवस्था देखिन्छ भने, कर्मचारीहरूका लागि पनि आफूखुसी वा गलत काम गरेर फाइदा उठाउने बाटो खुल्छ। तपाईंको कम्पनीको कार्यसंस्कृतिको कठोर र निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्नुहोस्। यसबाट पत्ता लगाउनुहोस् कि विद्यमान संस्कृतिले मानिसहरूलाई भ्रष्टाचारजन्य गतिविधिमा संलग्न हुन वास्तवमै सहज बनाएको छ वा उनीहरूलाई त्यस्ता गतिविधिमा लाग्न प्रोत्साहित समेत गरेको छ। यस क्रममा फेला पर्ने तथ्यहरूले तपाईंलाई आश्चर्यचकित पार्न सक्छन्।
"दुष्टताको विजयका लागि असल मानिसहरू (पुरुष र महिला) ले केही नगर्नु नै पर्याप्त हुन्छ" भन्ने पुरानो भनाइ २०० वर्षअघि जति सान्दर्भिक र सत्य थियो, आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र सत्य छ।
भ्रष्टाचारविरुद्ध उभिनका लागि त्यस्ता नेताहरूको आवश्यकता पर्दछ जो आफू को हुँ र भविष्यमा कस्तो बन्न चाहन्छु भन्ने कुरामा स्पष्ट छन्, तथा आफू र अरू दुवैका लागि उच्च नैतिक मापदण्डहरू कायम राख्छन्।
