डा. केदार कार्की
विश्व अण्डा दिवस "१९९६ देखि, विश्व अण्डा दिवस विश्वभरका मानिसहरू, संस्थाहरू र समुदायहरूले मनाउँदै आएका छन्। यद्यपि यो आकार र पहुँचमा प्रत्येक वर्ष बढ्दै गएको छ, यसको उद्देश्य उस्तै छ - नम्र तर शक्तिशाली अण्डाको उत्कृष्ट फाइदाहरू मनाउनु," ।यस वर्ष अण्डामा पाइने उच्च गुणस्तरको प्रोटिन तथा यसले शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्न र समग्र स्वास्थ्यको रक्षा गर्न कसरी मद्दत गर्छ भन्ने कुरामा विशेष जोड दिइएको छ। शारीरिक तथा मानसिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उच्च गुणस्तरको प्रोटिन विश्वभरका मानिसहरूको पहुँचमा हुनु अत्यन्त आवश्यक छ। अण्डालाई विशेष बनाउने कुरा पनि यही हो – यो अत्यावश्यक पोषक तत्वहरूको स्रोत हुनुका साथै उच्च गुणस्तरको प्रोटिनको एक उत्कृष्ट माध्यम हो, जसको उत्पादन र उपभोग विश्वभर नै गर्न सकिन्छ।
अण्डा प्रकृतिले मानव जातिलाई दिएको एक उत्कृष्ट र पूर्ण सन्तुलित उपहार हो। यसै महत्त्वलाई मध्यनजर गर्दै हरेक वर्ष अक्टोबर महिनाको दोस्रो शुक्रबार विश्वभर ‘विश्व अण्डा दिवस’ मनाइन्छ। यस वर्ष विश्व अण्डा दिवस २०२६ (अक्टोबर ९) को अवसरमा तय गरिएको आधिकारिक नारा ‘प्रोटीन जसले शक्ति दिन्छ र सुरक्षा गर्छ’ (Protein that Powers and Protects) ले मानव स्वास्थ्य, पोषण सुरक्षा र शारीरिक विकासमा अण्डाको भूमिकालाई प्रष्ट पार्दछ।
विश्वव्यापी रूपमा, विगत ४० वर्षमा कुखुराको अण्डाको उपभोग तीन गुणाले बढेको छ। यससँगै गुणस्तरप्रतिको उपभोक्ताको अपेक्षा पनि बढेको छ, जसले गर्दा प्रतिव्यक्ति अण्डा उपभोगमा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ ((एफएओस्टैट, २०१४)। अण्डामा पाइने कुल प्रोटिन र अत्यावश्यक एमिनो एसिडको मात्रा तुलनात्मक रूपमा स्थिर रहे पनि, फस्फोरस, फलाम (आइरन), भिटामिन, लिपिड, क्यारोटिनोइड्स, एन्टिअक्सिडेन्ट, फ्याटी एसिड, खनिज पदार्थ, फस्फोलिपिड र कोलेस्ट्रोलको मात्रा भने कुखुराको आहार र वातावरणीय अवस्थाका आधारमा फरक पर्न सक्छ। भारत, चीन र नेपालजस्ता एसियाका धेरै विकासोन्मुख देशहरूमा, कम तथा मध्यम आय भएका जनसङ्ख्याका लागि अण्डा पोषणको एक किफायती स्रोत हो।
कुखुराको अण्डामा करिब ६३% अण्डाको सेतो भाग (एल्बुमेन), २७.५% अण्डाको पहेँलो भाग (योल्क) र ९.७–१०.६% अण्डाको बोक्रा हुन्छ। संरचनागत रूपमा, पहेँलो भाग बीचमा अवस्थित हुन्छ, जुन सेतो भागले घेरिएको हुन्छ र बाहिरी सुरक्षात्मक बोक्राभित्र सुरक्षित रहन्छ। चराहरूको प्रजनन प्रणालीबाट प्राप्त हुने कुखुराको अण्डा जनावर-जन्य खाद्य स्रोतहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो एकल-कोषीय स्रोतहरूमध्ये एक हो। यी उच्च गुणस्तरको प्रोटिन, भिटामिन, असंतृप्त फ्याटी एसिड र खनिज लगायतका अनेकौं महत्त्वपूर्ण पोषक तत्वहरूको उत्कृष्ट, किफायती, कम क्यालोरीयुक्त र सर्वसुलभ स्रोत हुन्। यसका साथै, यिनमा फस्फोलिपिड्स, जियाक्सान्थिन र ल्युटिनजस्ता महत्त्वपूर्ण बायोएक्टिभ यौगिकहरू पाइन्छन्, जुन स्वस्थ आहार र जीवनशैली कायम राख्न आवश्यक हुन्छन्। यी तत्वहरूले लिपिड मेटाबोलिजम, लिपिड अक्सिडेसन, एथेरोस्क्लेरोसिस र शरीरमा हुने सुजन (इन्फ्लेमेसन) मा सकारात्मक प्रभाव पार्ने देखिएको छ।अण्डाले ७ ग्राम पूर्ण तथा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन प्रदान गर्छ। यसमा शरीरको वृद्धि-विकास, हड्डीको स्वास्थ्य, मांसपेशीको मर्मत तथा पुनर्लाभ र समग्र स्वास्थ्यका लागि आवश्यक पर्ने सबै नौवटा 'एसन्सियल एमिनो एसिड' (आवश्यक एमिनो एसिडहरू)पाइन्छन्। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यी साना अण्डाहरूमा प्रोटिनको निकै शक्तिशाली स्रोत लुकेको हुन्छ।
प्रोटिनका साथै, अण्डा कोलाइन (कोलिन),भिटामिन डी, भिटामिन बी-१२ र सेलेनियमजस्ता महत्त्वपूर्ण पोषक तत्वहरूको प्राकृतिक स्रोत पनि हो, जसले मस्तिष्कको स्वास्थ्य, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र दैनिक तन्दुरुस्तीमा टेवा पुर्या्उँछन्।
स्क्र्याम्बल्ड, फ्राइड, पोच्ड, उमालेको वा बेक गरिएको—जसरी पकाए पनि अण्डा दिनको जुनसुकै समयमा खान सकिन्छ; चाहे त्यो खाजाको डब्बा (लन्च बक्स) र छिटो तयार हुने दिउँसोको खाना होस् वा सजिलो बेलुकाको खाना र पेट भरिने खाजा। साथै, सम्पूर्ण परिवारका लागि प्रोटिनको सबैभन्दा किफायती स्रोतहरूमध्ये यो एक हो।अनि जब किफायती, स्वादिष्ट र बहुमुखी प्रोटिनको कुरा आउँछ, अण्डालाई हराउन गाह्रो हुन्छ!
त्यसोभए, चाहे तपाईं भोका बच्चाहरूलाई खुवाउँदै हुनुहुन्छ, व्यस्त वयस्कहरूलाई इन्धन दिँदै हुनुहुन्छ वा केवल बजेट-अनुकूल खाना खोज्दै हुनुहुन्छ, यो अण्डालाई उनीहरूले पाउनुपर्ने मुख्य भूमिका दिने समय हो। यो विश्व अण्डा दिवसमा, ब्रेकफास्टभन्दा बाहिर सोच्नुस् र क्र्याकिंग सुरु गर्नुस्!
ती सबै अण्डा-सेलेन्ट स्वास्थ्य लाभहरू लिनुहोस्, बहुमुखी प्रतिभाको भीड थप्नुहोस् र तपाईंसँग एक विजेता नुस्खा छ। रेसिपीहरूको कुरा गर्दा, किन रमाइलो र प्रोटिन-प्याक परिवारको मनपर्ने चीजी चिकन आमलेट प्रयास नगर्नुहोस्, वा काकडीसँग म्यारिनेट गरिएको उमालेको अण्डाहरूसँग चीजहरू मिलाउनुहोस्, नम्र, उमालेको अण्डामा ताजा र स्वाद-प्याक ट्विस्ट।
अण्डालाई सबैभन्दा स्वस्थकर खानेकुरा मध्ये एक मानिने ६ प्रमुख कारणहरू:
असाधारण रूपमा पौष्टिक: एउटा ठूलो अण्डामा विभिन्न प्रकारका आवश्यक भिटामिन र खनिजहरू (जस्तै भिटामिन बी12, बी2, ए, बी5,र सेलेनियम) हुन्छन्, साथै ६ ग्राम उच्च गुणस्तरको प्रोटिन र ५ ग्राम स्वस्थ बोसो हुन्छ - सबै केवल ७७ क्यालोरीको लागि। यी धेरैजसो पोषक तत्वहरू अण्डाको पहेँलो भागमा केन्द्रित हुन्छन्।
कोलेस्ट्रोल प्रोफाइलहरू सुधार गर्छ: आहारको कोलेस्ट्रोलको बारेमा पुरानो चिन्ताहरूको विपरीत, अण्डाले एचडीएल ("राम्रो") कोलेस्ट्रोल बढाउँछ र एलडीएल ("खराब") कोलेस्ट्रोल कणहरूलाई मुटु रोगको जोखिमसँग जोडिएको उपप्रकारमा बढाउँछ। धेरै अध्ययनहरूले अण्डाको सेवन र स्वस्थ व्यक्तिहरूमा मुटु रोगको बढ्दो जोखिम बीच कुनै सम्बन्ध फेला पार्दैन।
कोलिनमा धनी: अण्डाको पहेँलो भाग कोलाइनको उत्कृष्ट आहार स्रोतहरू मध्ये एक हो, जुन मस्तिष्क स्वास्थ्य, कोशिका झिल्ली संरचना, न्यूरोट्रान्समिटर संश्लेषण, र गर्भावस्थाको समयमा उचित भ्रूण विकासको लागि महत्त्वपूर्ण पोषक तत्व हो।
अत्यावश्यक एमिनो एसिडसहितको उच्च गुणस्तरको प्रोटिन: अण्डाले मानव शरीरलाई आवश्यक पर्ने सही अनुपातमा सबै नौ आवश्यक एमिनो एसिडहरू भएको पूर्ण प्रोटिन स्रोत प्रदान गर्दछ, जसले जैविक प्रोटिन गुणस्तरको लागि मानक सेट गर्दछ।
आँखाको स्वास्थ्यको सुरक्षा गर्छ: अण्डामा लुटेन र जियाक्सान्थिन, शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्टहरू उल्लेखनीय मात्रामा हुन्छन् जसले आँखालाई हानिकारक प्रकाशबाट जोगाउन रेटिनामा जम्मा हुन्छन् र म्याकुलर डिजेनेरेशन र मोतियाबिन्दु जस्ता आँखाका विकारहरूको जोखिम कम गर्छन्।
तृप्ति र तौल घटाउन प्रवर्द्धन गर्छ: प्रोटिन र बोसोको मात्रा उच्च भए पनि लगभग कुनै कार्बोहाइड्रेट नभएकोले, अण्डाले तृप्ति सूचकांकमा धेरै उच्च स्कोर गर्छ। बिहानको खाजामा अण्डा खाँदा तपाईंलाई लामो समयसम्म पेट भर्न मद्दत गर्छ, दिनभरि समग्र क्यालोरी सेवन घटाएर शरीरको बोसो घटाउन सहयोग गर्छ।
अण्डाको पोषण, यसका स्वास्थ्य लाभ र यसले शक्ति तथा सुरक्षा कसरी प्रदान गर्छ भन्ने विषयमा पशु स्वास्थ्य तथा जनस्वास्थ्यका दृष्टिकोणबाट यहाँ चर्चा गरिएको छ:
१. ‘शक्ति दिन्छ’: शारीरिक ऊर्जा र मांसपेशीको विकास
पूर्ण प्रोटीनको स्रोत (पूर्ण प्रोटिन): अण्डामा पाइने प्रोटीनलाई जैविक दृष्टिकोणले उच्च गुणस्तरको (उच्च जैविक मूल्य)मानिन्छ। एउटा सामान्य अण्डाबाट करिब ६ देखि ७ ग्रामसम्म प्रोटीन प्राप्त हुन्छ, जसमा मानव शरीरका लागि आवश्यक पर्ने सबै ९ वटा ‘इन्सेन्सियल अमिनो एसिड’ सही अनुपातमा हुन्छन्।
मांसपेशीको पुनर्निर्माण र विकास: खेलकुदमा संलग्न व्यक्ति, बालबालिका, युवा तथा वृद्धवृद्धा सबैका लागि मांसपेशीको मर्मत र नयाँ तन्तुहरूको निर्माणमा अण्डाको प्रोटीनले मुख्य भूमिका खेल्छ।
दीर्घकालीन ऊर्जा: अण्डाको सेवनले रक्तशर्करा (रगतमा चिनीको मात्रा)को स्तरलाई सन्तुलित राख्दै शरीरलाई दिनभर चुस्त र ऊर्जावान् बनाइराख्न मद्दत गर्छ।
२. ‘सुरक्षा गर्छ’: रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र दीर्घकालीन स्वास्थ्य
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: अण्डामा भिटामिन 'ए', भिटामिन 'डी', भिटामिन 'बि-१२', सेलेनियम र जिंक जस्ता महत्त्वपूर्ण सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरू पाइन्छन्, जसले शरीरको इम्युन सिस्टमलाई बलियो बनाएर सङ्क्रमणहरूसँग लड्न मद्दत गर्छन्।
मस्तिष्कको कार्यक्षमता र सुरक्षा: अण्डाको पहेंलो भागमा ‘कोलिन’ नामक तत्त्व हुन्छ। यसले बालबालिकाको मस्तिष्क विकास, स्मरणशक्ति वृद्धि र स्नायु प्रणालीको सुरक्षामा उल्लेख्य योगदान पुर्यामउँछ।
आँखाको स्वास्थ्य: अण्डामा पाइने लुटेन र जियाक्सान्थिन नामक एन्टिअक्सिडेन्टहरूले उमेरसँगै हुने आँखाको ज्योति क्षय (म्याकुलर डिजेनेरेसन)र मोतियाविन्दुको जोखिमबाट बचाउँछन्।
जनस्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षामा अण्डाको भूमिका
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा कुपोषण, रक्तअल्पता र शारीरिक वृद्धि विकासमा देखिने समस्या समाधान गर्न अण्डा सबैभन्दा सस्तो, सुलभ र प्रभावकारी स्रोत हो।
खाद्य तथा पोषण सुरक्षा: अन्य पशुजन्य प्रोटीन स्रोत (मासु वा माछा) को तुलनामा अण्डा खरिद गर्न सहज र सर्वसाधारणको पहुँचमा छ।
स्वच्छता र मासु/अण्डा स्वच्छता नियम: अण्डाको उत्पादनदेखि उपभोगसम्म स्वच्छता र जैविक सुरक्षा मा ध्यान दिनु उत्तिकै आवश्यक छ, जसले गर्दा ब्याक्टेरियाजन्य सङ्क्रमण (जस्तै साल्मोनेला) बाट बच्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
अण्डा केवल एक खाना मात्र नभई दैनिक जीवनमा शक्ति, स्फूर्ति र रोगहरूसँग लड्ने सुरक्षा कवच हो। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मका लागि दैनिक आहारमा कम्तीमा एउटा अण्डा समावेश गर्नु पोषणयुक्त र स्वस्थ जीवनका लागि एक महत्त्वपूर्ण कदम हो। कुखुराको अण्डा पोषक तत्वले भरिपूर्ण हुन्छ, जसले उच्च गुणस्तरको प्रोटिन, लिपिड, भिटामिन, खनिज र २० भन्दा बढी अण्डा-सेतो प्रोटिन प्रदान गर्दछ जसले पाचन र प्रशोधनको क्रममा बायोएक्टिभ पेप्टाइडहरू रिलिज गर्दछ। यी पेप्टाइडहरूले एन्टिमाइक्रोबियल, एन्टिअक्सिडेन्ट, एन्टिहाइपरटेन्सिभ, एन्टिडायबेटिक, एन्टिक्यान्सर, एन्टि-मोबेसिटी, इम्युनोमोड्युलेटरी, र हाइपोकोलेस्टेरोलेमिक प्रभावहरू प्रदर्शन गर्दछ। कुखुराको दाना पूरकले एन्टिअक्सिडेन्ट गतिविधि बढाउन सकिन्छ, जबकि पकाएको अण्डाको पाचनले पेप्टाइड रिलिजलाई बढावा दिन्छ। प्रमाणहरूले रक्तचाप नियमन र मेटाबोलिक सिन्ड्रोम र मानसिक स्वास्थ्य विकारहरूको व्यवस्थापनमा तिनीहरूको भूमिकालाई समर्थन गर्दछ। यसरी कुखुराको अण्डा कार्यात्मक खाना र न्यूट्रास्युटिकल विकासको लागि महत्त्वपूर्ण सम्भावना भएको बहु-कार्यात्मक बायोएक्टिभ पेप्टाइडहरूको बहुमूल्य स्रोत हो। भविष्यका अध्ययनहरूले तिनीहरूको चिकित्सीय अनुप्रयोगहरूलाई अधिकतम बनाउन क्लिनिकल प्रमाणीकरण, जैव उपलब्धता, र स्केलेबल उत्पादनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ।
(लेखक कार्की अवकाश प्राप्त वरिष्ठ पशु चिकित्सक हुनुहुन्छ।)
-1791293903.jpg)
