डॉ केदार कार्की।
बालीनाली रोपिसकेपछि केही फुर्सदको समयमा मनाइने पर्व हो, तीज । आपसी प्रेम बढाउने यो पर्वले महिलाहरूको दुखेसो पोख्ने वातावरण सिर्जना गरिदिन्छ । बालीनाली लगाइसकेपछि केही फुर्सदको समयमा माइतीबाट बाबु वा दाजुभाइ गएर छोरी चेलीलाई भेट्ने र सकेसम्म माइती फर्कने प्रचलन छ, जसले माइती चेलीको आपसी सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ । विवाह भएर टाढा पुगेका दिदीबहिनीबीच भेट गराएर यो पर्वले उनीहरूको मन हलुका पार्न र सुखदुःखका कुराकानी गर्ने अवसर समेत जुटाइदिन्छ ।
तीज हिन्दू नारीहरूले मनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण चाड हो।यो चाड भाद्र शुक्ल द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म ४ दिन मनाइन्छ। तीजमा भगवान शिवको आराधना गरिनुका साथै नाचगान मनोरञ्जन समेत गर्ने गरिन्छ। नेपाली हिन्दू महिलाहरूद्वारा स्वतन्त्र र आनन्दमय रूपमा मनाइने तीज अन्य धर्म र जातजातिका नेपाली महिलाहरूले पनि हर्षोल्लासका साथ मनाउन थालेका छन्। यो पर्व मुख्यरूपले नेपालभर मनाइन्छ भने भारतका कुनै कुनै क्षेत्रमा पनि मनाइन्छ। आद्य शक्ति भगवान शिवकी अर्धाङ्गीनी हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान शिवको स्वास्थ्य तथा शरीरमा कुनै वाधा उत्पन्न नहोस् भनेर पहिलो बर्त राखेकी थिइन् त्यो दिन यही हरितालिका तीजको दिन थियो। त्यसै दिनदेखि आजसम्म हिन्दू नारीहरूले यो पर्व मनाउदै आएका छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।
हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ अनुसार राजा हिमालयले आफ्नी छोरी पार्वतीको कन्यादान भगवान विष्णुसँग गरिदिने वचन पार्वतीलाई मन नपरेपछि आफूले मन पराएको वर पाउन जङ्गल गएर शिवजीको तपस्या गर्न थालिन्। पार्वतीले तपस्या गरेको एक सय वर्ष पूरा भइसक्दा पनि आफूले गरेको तपस्याको फल नपाउँदा एक दिन उनले शिव लिङ्गको स्थापना गरी पानी पनि नपिइकन निराहार व्रत बस्न बसिन्। यसरी पार्वतीको कठोर बर्तको कारण शिवजी प्रकट भई 'चिताएको कुरा पुगोस्' भनी आशीर्वाद दिए पछि शिव पार्वतीको विवाह हुन पुग्यो। त्यो दिन भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन थियो। सोही तिथिदेखि हिन्दू नारीहरूले यस दिनलाई उत्सवका रूपमा मनाउन थाले र यो तीजको रूपमा मनाउने चलन पौराणिक कालदेखि चल्दै आएको मानिन्छ।
हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको एउटा पवित्र र महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यसको आफ्नै पौराणिक पृष्ठभूमि, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आधुनिक सन्दर्भ छ।पौराणिक मान्यता अनुसार हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न निराहार र जलसमेत नपिई कडा तपस्या गर्नुभएको थियो। पार्वतीको यो निष्ठा र समर्पणबाट प्रसन्न भई शिवले उहाँलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार गर्नुभएको विश्वास गरिन्छ।धार्मिक आस्था अनुसार विवाहित महिलाहरू पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र पारिवारिक समृद्धिका लागि तथा अविवाहित कन्याहरू योग्य वर प्राप्तिको कामना गर्दै यो व्रत बस्छन्।तीजको अन्तिम दिन सप्तऋषिको पूजा गरी अन्जानमा भएका गल्ती वा त्रुटिहरूबाट मुक्ति मिल्ने र आध्यात्मिक शुद्धता प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।
तीज चेलीबेटीलाई माइतीघरमा ल्याएर सम्मान गर्ने पर्व हो। वर्षभरि टाढा रहेका दिदीबहिनी र आमा-छोरी एकै ठाउँमा भेला भई आफ्नो दुःख-सुख साटासाट गर्छन्।व्रतको अघिल्लो रात मीठा र पोषिला परिकार (दर) पकाएर परिवार तथा साथीभाइसँग खुसी बाँड्दै खाने मौलिक परम्परा छ।परम्परागत रूपमा तीजका लोकगीतहरू महिलाका अनुभव, समाजका थिचोमिचो, सासू-बुहारीको सम्बन्ध र अधिकारका कुराहरू पोख्ने सशक्त माध्यम हुन्।
हाम्रो समाजमा तीज महिलाहरूले मनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण पर्व हो । आधुनिक समाजमा तीजको महत्त्वलाई जुनरूपले व्याख्या गरिए पनि यो एक पौराणिक कालदेखि चलिआएको परम्परा हो । सृष्टि र समाज चल्नको लागि पूर्वीय मान्यता अनुसार महिलाहरू विवाह पश्चात आफ्नो श्रीमानको घरमा बसी बाँकी जीवन विताउनु पर्नेहुन्छ । यसरी आफू जन्मेको घर, मातापिता, भाइबहिनी, इष्टमित्र र समाज चटक्क छोडी पराइघरमा जीवन विताउँदा आउने माइतीको यादलाई कमी गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसरको रूपमा तीजपर्वको गहन महत्त्व रहेको छ । तीजमा महिलाहरूलाई मीठा मीठा भोजनका परिकारहरू खुवाइन्छ, नयाँ लुगा कपडा दिइन्छ । महिलाहरूलाई पराइघरको विभिन्न जिम्मेवारी, तनाव, साथै माइतीको सम्झनाको खाडललाई कम गर्न यो पर्वको ठूलो भूमिका रहेको छ । तीजमा विवाहिता महिलाहरू आफ्नो लोग्नेको दीर्घायुको कामना गर्दै बर्त बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन भने अविवाहिताहरू सुयोग्य वरको आशा राखी बर्त बस्छन । बर्तको समयमा महिलाहरूले तीजको बर्तकथा सुन्ने र समापनमा पूजा लगाई ब्राह्मण ब्राह्मणीहरूलाई दानदक्षिणा गर्ने चलन रहेको छ ।
आजको सन्दर्भमा तीजको मौलिक र आध्यात्मिक पक्षभन्दा पनि गहना, महँगा कपडा र धनसम्पत्तिको प्रदर्शन बढी हुन थालेको छ।तीज आउनुभन्दा महिनौँ अघिदेखि पार्टी प्यालेसहरूमा महँगा र भड्किला दर कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने होडबाजीले गर्दा मध्यम र न्यून आय भएका परिवारलाई सामाजिक दबाब पर्ने गरेको छ।तीजका परम्परागत लोकगीतको ठाउँमा व्यावसायिक, डिस्को शैलीका वा दोहोरो अर्थ लाग्ने गीतहरूले प्रश्रय पाउँदा तीजको सांगीतिक गम्भीरता र मौलिकता घट्दै गएको छ।धार्मिक निष्ठाका नाममा आफ्नो शारीरिक क्षमता नहेरी कडा व्रत बस्ने वा दरको नाममा अस्वास्थ्यकर परिकारहरू खाने गर्नाले स्वास्थ्य समस्याहरू देखिने गरेका छन्।
पहिले नेपाली नारीहरू आत्मनिर्भर तथा स्वावलम्बी नहुँदा एकदिन भए पनि मीठो मसिनो ख्वाउन माइती पक्षकाहरु लामो समयदेखि दरको जोहोमा जुट्थे भने चेलीबेटीहरू पनि महिनौँ अगाडिदेखि पर्खेर बस्थे । त्यही दिनलाई उनीहरू आफ्नो बह पोख्ने र स्वतन्त्र रूपले रमाउने दिनका रूपमा उपभोग गर्थे । सासूले खटाउने संस्कारबाट आएका नेपाली महिलाले एकै दिन भए पनि राम्रो लाउने, मीठो खाने, स्वतन्त्र हुने अनि धक फुकाएर नाचगान गर्ने मौका पाउने भएकाले यो पर्वको व्यग्र प्रतीक्षामा हुन्थे । विद्युतीय उपकरण र साधन नहुँदा महिलाहरू समूहमा भेला भई डम्फु, मादल, थपडी र मुर्चुङ्गामा नजिकैको मन्दिर, स्कुल, चौपारी वा समूहमा भेला भएर विभिन्न भाकामा तीजका लय गुन्जाउँथे । गाउँथे, नाच्थे । भने अहिले त मोबाइल, रेडियो र टेलिभिजनमा आधुनिक शैलीका गीत र नृत्य गुञ्जिन थालेका छन् ।
हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको एउटा मुख्य र पवित्र पर्व हो। यसको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पहिचान छ। तर, समयको परिवर्तनसँगै यस मनाउने शैलीमा केही तडकभडक र विकृतिहरू पनि देखिन थालेका छन्।
१. धार्मिक महत्व
माता पार्वती र भगवान शिवको कथा: पौराणिक मान्यता अनुसार माता पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि निराहार र जलसमेत नपिई कठोर व्रत बस्नुभएको थियो। उहाँको तपस्याबाट प्रसन्न भई शिवले पार्वतीलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार गर्नुभएको विश्वास गरिन्छ।
व्रत र पूजाआजा: तीजको मुख्य दिन महिलाहरू निराहार व्रत बसेर शिव-पार्वतीको पूजा गर्छन्। विवाहित महिलाहरू पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र दाम्पत्य जीवनको सफलताका लागि तथा अविवाहित कन्याहरू योग्य र गुणी वर प्राप्तिको कामनासहित यो व्रत बस्छन्।
ऋषि पञ्चमी: तीजको तेस्रो दिन (ऋषि पञ्चमी) सप्तऋषिको पूजा गरी महिलाहरूले अन्जानमा भएका पाप वा त्रुटिहरूबाट मुक्ति मिल्ने धार्मिक विश्वास राख्छन्।
२. सांस्कृतिक महत्व
माइती र चेलीको सम्बन्ध: तीज चेलीबेटी र माइतीबीचको आत्मीयता नवीकरण गर्ने पर्व हो। वर्षभरि टाढा रहेका दिदीबहिनी र आमा-छोरी एकै ठाउँमा भेला भई दुःख-सुख साटासाट गर्छन्।
गीत र नृत्यमार्फत अभिव्यक्ति: तीजका पारम्परिक लोकगीतहरूमा महिलाहरूले आफ्नो जीवनका वेदना, समाजका कुरीति, सासू-बुहारीको सम्बन्ध र अधिकारका कुराहरू गीतमार्फत व्यक्त गर्छन्। यो महिला सशक्तिकरण र सामाजिक चेतनाको माध्यम पनि हो।
दर खाने परम्परा: व्रतको अघिल्लो रात मीठा-मीठा परिकार (दर) पकाएर परिवार र साथीभाइसँग खुसी साट्दै खाने परम्परा छ, जसले सामाजिक सद्भाव र एकता बढाउँछ।
३. आजका विकृति र चुनौतीहरू
अत्यधिक तडकभडक र देखावटीपना: पछिल्लो समय तीज पर्व श्रद्धा र भक्तिभन्दा पनि गहना, कपडा र धनसम्पत्तिको प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्दै गएको छ।
महिनाव्यापी भड्किलो 'दर कार्यक्रम': तीज आउनुभन्दा एक-दुई महिना अघिदेखि नै पार्टी प्यालेसहरूमा महँगा र भड्किला दर कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने होडबाजी चलेको छ, जसले आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारहरूलाई दबाब सिर्जना गर्छ।
मौलिकता गुमाउँदै गएका गीतहरू: परम्परागत लोकगीत र सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिभन्दा द्वैअर्थी, भल्गर र डिस्को शैलीका व्यावसायिक गीतहरूले तीजको मौलिकता र गम्भीरतालाई घटाउँदै लगेका छन्।
स्वास्थ्यमा जोखिम: धार्मिक निष्ठाको नाममा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाको बेवास्ता गरी कडा व्रत बस्ने वा दरको नाममा अस्वास्थ्यकर र बढी चिल्लो खानेकुरा खाने प्रवृत्तिले स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याइरहेको छ।
तीजको वास्तविक मर्म, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राख्न देखावटीपन र भड्किलोपनलाई त्यागी यसलाई मर्यादित र मौलिक स्वरूपमा मनाउनु आजको आवश्यकता हो।तीजको वास्तविक मर्म, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक सुन्दरतालाई बचाई राख्न भड्किलोपन र विकृतिहरूलाई त्याग्दै यसलाई अनुशासित, मर्यादित र मौलिक रूपमा मनाउनु आजको आवश्यकता हो।
तीजलाई हामीले परम्परागत मान्यता र विधि नमर्ने गरी परिष्कृत गर्दै लानुपर्छ । शिक्षित र सभ्य समाजमा हुर्किएका आधुनिक महिलाहरूले अन्धविश्वासलाई चिर्दै तीजलाई उल्लासमय एवं संस्कारयुक्त बनाउन पहल गर्नुपर्छ । तीजलाई आधुनिकीकरण गर्ने नाममा भड्किलो र असभ्य बनाउनु भने हुँदैन । आर्थिक भार बढिरहेको छ भने गरिबहरुलाई पर्व कसरी मनाउने भनेर चिन्ता पनि थपिदैछ । यो निकै नराम्रो पक्ष हो ।
सम्बन्ध सुधार गर्ने, यसलाई अझ प्रगाढ बनाउने तथा सम्बन्धमा भएका मनमुटावलाई प्रेममा बदल्ने पर्व हो तीज । अहिले पनि यसको आस्था र महत्त्व उत्तिकै छ । त्यसैले यसलाई संरक्षण र सम्वर्द्धन गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने आजको पुस्ताको जिम्मेवारी र दायित्व हो ।
